समजा, तुमचं कामावर एक मोठी प्रेझेंटेशन आहे आणि अचानक तुमच्या पोटात गोळा येतो. हा फक्त ताण नाही, तर तुमचं पोट तुमच्या मेंदूला प्रत्यक्ष वेळेत प्रतिसाद देत असतं. जगभरातील लाखो लोकांसाठी, जे Irritable Bowel Syndrome (IBS) सोबत जगतात, हा मेंदू आणि पोट यांच्यातला संवाद फक्त अधूनमधून होणारी समस्या नसून दैनंदिन वास्तव आहे.

IBS सुमारे 10 ते 15% लोकांना प्रभावित करतो आणि हा सर्वात सामान्य पचनसंस्थेतील विकारांपैकी एक आहे. तरीही, याबद्दल अनेक गैरसमज आहेत. याला अनेकदा “फक्त ताण” किंवा “पोटातील चिंता” म्हणून दुर्लक्ष केले जाते. प्रत्यक्षात, ही स्थिती अधिक गुंतागुंतीची आणि रोचक आहे.

“पोटाला स्वतःची एक स्वतंत्र न्यूरोसिस्टम असते.पचनसंस्थेत सुमारे ५०० दशलक्ष न्यूरॉन्स असतात. म्हणूनच त्याला ‘दुसरा मेंदू’ असे म्हटले जाते.”

ही एंटेरिक नर्व्हस सिस्टिम मेंदूसोबत सतत संवाद साधत असते, ज्याला ‘गट-ब्रेन अॅक्सिस’ म्हणतात. हा मज्जातंतू, हार्मोन्स आणि रोगप्रतिकार संदेशवाहकांचा दोन मार्गांचा संवाद आहे. IBS मध्ये या संवादात अडथळे निर्माण होतात. सिग्नल्स अधिक तीव्र होतात किंवा चुकीच्या दिशेने जातात. त्यामुळे पोट अधिक संवेदनशील बनते. सामान्य गॅस, अन्न किंवा हलक्या अस्वस्थतेलाही तीव्र प्रतिक्रिया देते.

महत्त्वाचे मुद्दे:

IBS सुमारे 10–15% प्रौढांना प्रभावित करतो

महिलांमध्ये हा त्रास दुप्पट प्रमाणात आढळतो

पोटात सुमारे ५०० दशलक्ष न्यूरॉन्स असतात

बहुतेक रुग्णांमध्ये ताणामुळे लक्षणे वाढतात

ताण हा या आजारात महत्त्वाची भूमिका बजावतो. जेव्हा आपण चिंतेत किंवा तणावाखाली असतो, तेव्हा शरीरात कॉर्टिसोल स्रवतो आणि “फाइट-ऑर-फ्लाइट” प्रतिक्रिया सक्रिय होते. यामुळे अन्न पचनाची गती बदलते, आतड्यांची पारगम्यता वाढते आणि गट मायक्रोबायोमचा समतोल बिघडतो. IBS असलेल्या व्यक्तींमध्ये यामुळे पोटदुखी, गॅस, जुलाब किंवा बद्धकोष्ठता अशी लक्षणे दिसू शकतात. कधी कधी एका दिवसातच सर्व लक्षणे जाणवू शकतात.

संशोधनात असेही आढळले आहे की IBS असलेल्या व्यक्तींमध्ये आतड्यांतील सूक्ष्मजंतूंचा (मायक्रोबायोटा) समतोल बदललेला असतो. हे कारण आहे की परिणाम, हे अद्याप स्पष्ट नाही, परंतु यातील संबंध निश्चित आहे. यासोबतच अनुवंशिकता, पूर्वीचे संसर्ग आणि आहारातील घटक (जसे ग्लूटेन किंवा FODMAPs) यामुळे IBS अधिक गुंतागुंतीचा बनतो.

चांगली बाब म्हणजे ताण आणि पोट यांच्यातील संबंध समजल्याने उपचाराचे मार्ग खुले होतात. कॉग्निटिव्ह बिहेवियरल थेरपी, गट-डायरेक्टेड हायप्नोथेरपी, लो-FODMAP आहार आणि योग्य प्रोबायोटिक्स यामुळे चांगले परिणाम दिसून आले आहेत. IBS पूर्णपणे बरा होणारा आजार नसला तरी त्याची योग्य समज ही चांगल्या जीवनाची पहिली पायरी आहे. ही संपूर्ण माहिती डॉ. हर्षद जोशी ,Consultant Gastroenterologist and IBD specialist , Saifee Hospital Mumbai यांनी दिली आहे.

टीप : वरील माहिती आम्ही फक्त वाचक-प्रेक्षकांपर्यंत पोहचवत आहोत. याचं समर्थन अथवा दावा करत नाही. त्यामुळे कोणतेही उपचार, डाएट आणि औषधं तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानं घ्यावीत.