डॉ. कविता शंकर गडदे, क्लिनिकल सायकॉलॉजिस्ट
आपल्या दैनंदिन जीवनात तक्रार हा संवादाचा एक अविभाज्य भाग आहे. घरात पालकांविषयी, शाळेत शिक्षकांविषयी, महाविद्यालयात नियमांविषयी, मित्र-मैत्रिणींविषयी किंवा कामाच्या ठिकाणी सहकाऱ्यांविषयी आपण अनेकदा तक्रारी ऐकतो. काही व्यक्ती आपल्या अडचणी स्पष्टपणे मांडतात, तर काही सतत नाराजी व्यक्त करताना दिसतात. कधी तक्रारीतून एखाद्या समस्येकडे लक्ष वेधले जाते, तर कधी त्याच विषयाची वारंवार चर्चा होत राहते.
मात्र मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून विचार केला, तर तक्रार करणे म्हणजे केवळ नकारात्मक विचार करणे किंवा एखाद्या व्यक्तीची सवय असणे एवढाच त्याचा अर्थ नाही. तक्रार ही व्यक्तीच्या भावना, अपेक्षा, विचारप्रक्रिया, सामाजिक संबंध आणि बदलाची गरज व्यक्त करणारी एक महत्त्वाची मनोवैज्ञानिक प्रक्रिया आहे. विशेषतः किशोरवयापासून तरुण प्रौढत्वापर्यंतच्या काळात तक्रार करण्याच्या वर्तनाचा अभ्यास केल्यास व्यक्तीच्या भावनिक आणि सामाजिक विकासाचे अनेक पैलू समोर येतात.
प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ रॉबिन एम. कोवाल्स्की (Robin M. Kowalski) यांनी 1996 मध्ये Complaints and Complaining: Functions, Antecedents, and Consequences या संशोधनपर लेखातून तक्रार करण्याच्या प्रक्रियेचा सखोल अभ्यास मांडला. त्यांच्या मते, तक्रार म्हणजे व्यक्तीला जाणवणाऱ्या किंवा जाणवलेल्या असमाधानाची अशी अभिव्यक्ती, ज्यामागे भावनिक मोकळेपणा मिळवणे किंवा वैयक्तिक आणि आंतरवैयक्तिक उद्दिष्ट साध्य करणे असे हेतू असू शकतात. म्हणजेच, प्रत्येक तक्रारीमागे काहीतरी मानसिक किंवा सामाजिक गरज असते. कधी व्यक्तीला मनातील नाराजी व्यक्त करायची असते, कधी समोरच्याची सहानुभूती किंवा मान्यता हवी असते, तर कधी परिस्थितीत प्रत्यक्ष बदल घडवून आणायचा असतो.
कोवाल्स्की यांनी 2002 मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या आणखी एका लेखात तक्रार करण्याच्या नकारात्मक पैलूंबरोबरच त्याचे वैयक्तिक, सामाजिक आणि नातेसंबंधांमधील संभाव्य सकारात्मक परिणामही स्पष्ट केले. त्यामुळे तक्रार ही नेहमीच अनिष्ट किंवा निरुपयोगी प्रक्रिया असते, असे म्हणता येत नाही.
किशोरवय हा व्यक्तिमत्त्व विकासातील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा आहे. या काळात स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण करणे, स्वायत्तता मिळवणे, स्वतःचे निर्णय घेणे, समवयस्कांकडून स्वीकारले जाणे आणि भावनांवर नियंत्रण मिळवणे या प्रक्रिया सुरू असतात. त्यामुळे पालकांचे निर्बंध, शिक्षकांचे नियम, महाविद्यालयीन शिस्त, मित्रांमधील तुलना किंवा सामाजिक अपेक्षा यांविषयी किशोरवयीन व्यक्ती तक्रार करू शकते. ही तक्रार प्रत्येक वेळी अपरिपक्वतेचे लक्षण नसते. काही वेळा ती स्वतःचे मत मांडण्याचा, स्वातंत्र्याची अपेक्षा व्यक्त करण्याचा किंवा अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्याचा प्रयत्न असतो. तरुण प्रौढत्वात व्यक्ती शिक्षण, करिअर, नातेसंबंध, आर्थिक स्वावलंबन आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या यांचा सामना करत असते. त्यामुळे तक्रारींचे स्वरूपही बदलू शकते. अपेक्षा आणि वास्तव यांमधील अंतर, कामाचा ताण, नात्यांमधील गैरसमज, निर्णयस्वातंत्र्याचा अभाव किंवा मान्यतेची गरज यांमधून तक्रारी निर्माण होऊ शकतात.
१. विकासात्मक मानसशास्त्र (Developmental Psychology)
व्यक्तीच्या वयानुसार विचार करण्याची पद्धत, भावनिक परिपक्वता आणि सामाजिक अपेक्षा बदलतात. किशोरवयात स्वायत्तता आणि स्वीकार महत्त्वाचा असतो, तर तरुण प्रौढत्वात स्वावलंबन, जबाबदारी आणि नात्यांमधील स्थैर्य अधिक महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे तक्रारींचा अर्थ समजून घेताना व्यक्तीचे वय आणि विकासाचा टप्पा विचारात घेणे आवश्यक आहे.
२. भावनांचे नियमन (Emotional Regulation)
राग, निराशा, दुःख, लज्जा, चिंता किंवा असहायता अशा भावनांना व्यक्त करण्यासाठी तक्रार हे एक माध्यम असू शकते. मात्र व्यक्ती आपल्या भावनांना ओळखून त्यांची योग्य अभिव्यक्ती करते आहे की त्याच भावनिक अनुभवात वारंवार अडकून राहते आहे, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
३. सामाजिक मानसशास्त्र (Social Psychology)
तक्रारीतून व्यक्तीला सहानुभूती, मान्यता, भावनिक आधार किंवा सामाजिक स्वीकार मिळवायचा असू शकतो. मित्रपरिवार किंवा कुटुंबीय तक्रारीला कसा प्रतिसाद देतात, यावर पुढील वर्तन अवलंबून असू शकते. योग्य प्रतिसादामुळे समस्या सोडवण्यास मदत होते; मात्र सतत नकारात्मक चर्चा झाल्यास तक्रारींचे चक्र अधिक दृढ होऊ शकते.
४. ज्ञानात्मक मानसशास्त्र (Cognitive Psychology)
एखाद्या घटनेचा नकारात्मक अर्थ लावणे, इतरांशी सतत तुलना करणे, अवास्तव अपेक्षा ठेवणे किंवा त्याच विचारांची पुनरावृत्ती करणे यामुळे तक्रार करण्याची प्रवृत्ती वाढू शकते. याला रुमिनेशन (Rumination) म्हणजेच नकारात्मक विचारांचे वारंवार चर्वितचर्वण असे म्हणतात. मात्र प्रत्यक्ष अन्याय, भेदभाव किंवा अडथळा असेल तर त्याकडे केवळ चुकीच्या विचारसरणीचा परिणाम म्हणून पाहणे योग्य नाही.
५ नातेसंबंध आणि संवाद प्रक्रिया (Interpersonal Relationships and Communication)
तक्रारीच्या माध्यमातून व्यक्ती आपल्या नात्यांमधील अपेक्षा, असमाधान आणि संवादातील अडचणी व्यक्त करते. समोरच्या व्यक्तीला दोष देण्याऐवजी स्वतःचा अनुभव स्पष्टपणे सांगण्याची क्षमता विकसित झाल्यास नात्यांमधील गैरसमज कमी होऊ शकतात.
तक्रारींचे मानसशास्त्रीय विश्लेषण करताना काही संभाव्य स्वरूपे ओळखता येतात.
भावनिक तक्रार (Emotional Complaint) – मनातील राग, दुःख किंवा निराशा व्यक्त करून भावनिक आधार मिळवण्याची गरज.
समस्याकेंद्रित तक्रार (Problem-focused Complaint) – एखादी समस्या सोडवणे किंवा परिस्थितीत बदल घडवणे हा उद्देश.
पुनरावृत्ती होणारी तक्रार (Repetitive Complaining) – त्याच नकारात्मक अनुभवाची वारंवार चर्चा करणे. यामागे रुमिनेशन किंवा अपूर्ण भावनिक प्रक्रिया असू शकते.
मान्यता मिळवण्याची तक्रार (Validation-seeking Complaint) – आपले म्हणणे योग्य आहे का, आपल्याला समजून घेतले जात आहे का, याची खात्री करून घेण्याची गरज.
टाळाटाळीशी संबंधित तक्रार (Avoidance-related Complaint) – अपयशाची भीती किंवा कठीण कृतीचा सामना करण्याऐवजी तक्रारीतून असमाधान व्यक्त करणे.
अन्यायाशी संबंधित तक्रार (Injustice-related Complaint) – भेदभाव, असमानता, अन्याय किंवा अधिकारांचे उल्लंघन यांविषयी आवाज उठवणे.
येथे एक महत्त्वाची वैज्ञानिक नोंद आवश्यक आहे. वरील वर्गीकरण हे तक्रारींचे मानसशास्त्रीय आकलन करण्यासाठी वापरलेले विश्लेषणात्मक प्रकार आहेत. ते कोवाल्स्की यांनी प्रमाणित केलेले स्वतंत्र निदानात्मक प्रकार नाहीत. त्यामुळे त्यांचा उपयोग व्यक्तीला लेबल लावण्यासाठी नव्हे, तर तिच्या तक्रारीमागील गरज समजून घेण्यासाठी करावा.
तक्रारींच्या कार्याचा विचार करताना दोन व्यापक स्वरूपे समजून घेता येतात.
अभिव्यक्तिप्रधान तक्रार (Expressive Complaining)
यामध्ये व्यक्तीला समस्या तातडीने सोडवायची नसते, तर मनातील असमाधान व्यक्त करायचे असते.
उदाहरणार्थ, एखादी विद्यार्थिनी म्हणते, “आज महाविद्यालयात इतका ताण आला की आता कोणाशीही बोलावेसे वाटत नाही.”
येथे तिची प्राथमिक गरज कदाचित सल्ला मिळवणे नसून कोणीतरी शांतपणे ऐकून घेणे आणि तिच्या भावनांना समजून घेणे ही असते.
उपायाभिमुख तक्रार (Instrumental Complaining)
यामध्ये व्यक्तीचा उद्देश परिस्थितीत बदल घडवून आणणे किंवा समस्येचे निराकरण करणे हा असतो.
उदाहरणार्थ, “सध्याच्या प्रक्रियेमुळे कामाला उशीर होत आहे. यासाठी दुसरी पद्धत वापरता येईल का?”
येथे तक्रारीतून सुधारणा, निर्णय किंवा कृतीची अपेक्षा व्यक्त होते.
अशा प्रकारे तक्रारीचा अर्थ समजून घेताना केवळ व्यक्ती काय बोलते हे नव्हे, तर ती का बोलते आहे, हे जाणून घेणे अधिक महत्त्वाचे ठरते.
सकाळ+चे सदस्य व्हा
शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.
Read Marathi news and watch Live TV. Breaking news from Maharashtra, India, Pune, Mumbai, Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle at SaamTV. Get Live Marathi news on Mobile. Download the Saam Tv app for Android and IOS.