आईच दूध हे तिच्या बाळासाठी अमृतासमान असतं. रोगप्रतिकारशक्ती वाढवण्यासाठी, बालकांना सुदृढ करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे असते. बाळाच्या जन्मानंतर पहिल्या काही तासात केलेले स्तनपान पोषक घटकांनी समृद्ध असते. पहिले आलेले दूध बाळाला पाजल्याने बाळाला संसर्गापासून संरक्षण देणारे अत्यंत आवश्यक अँटीबॉडीज आणि उच्च प्रमाणात जैवउपलब्ध पोषक घटक मिळतात. त्यानंतर पहिल्या सहा महिन्यांत केवळ स्तनपान बालकांच्या निरोगी वाढीस पाठबळ देते आणि अतिसार व श्वसनाच्या आजारांचा धोका कमी करते. गेल्या दशकभरात भारताने आरोग्य यंत्रणा, सामाजिक जागरूकता आणि आई व बाल आरोग्य उपक्रमांद्वारे प्रोत्साहन देण्यात प्रगती केली आहे.
नॅशनल फॅमिली हेल्थ सर्व्हे (एनएफएचएस-५) यांच्या आकडेवारीने स्पष्ट झाले आहे की, ०-५ महिने वयोगटाच्या ९५.१ टक्के बालकांना स्तनपान दिले जाते. २० ते २३ महिन्यांच्या दरम्यान म्हणजेच जवळपास दोन वर्षे ७३.२ टक्के बालकांचे स्तनपान सुरुच राहते. पण काही ठिकाणी पहिल्या सहा महिन्यांत बाळाला केल्या जाणाऱ्या स्तनपानाचे प्रमाण घसरले आहे. स्तनपानाचा दर ६३.७ टक्के नोंदवला गेला असताना ताज्या एनएफएचएस-६ मध्ये ५५.८ टक्क्यांपर्यंत घसरल्याचे दिसून येते.
ही घसरण धक्कादायक आहे. गरोदरपणात आईला दिला जाणारा सात्विक आहार हा किती महत्त्वाचा आहे हे यावरून स्पष्ट होत आहे. आईचा आहारच पोषणयुक्त नसेल तर बाळाला दूध द्यायची इच्छा असतानाही आईला देता येत नाही. बऱ्याच काळापासून, स्तनपानावरील चर्चा जवळजवळ पूर्णपणे बाळावरच केंद्रित राहिली आहे. बाळ किती वेळा दूध पिते, जन्मानंतर पहिल्या तासात स्तनपान सुरू झाले का आणि ते सहा महिने केवळ स्तनपान सुरू राहिले का? बाळाच्या गरजा मध्यवर्ती राहिल्या असल्या तरी, स्तनपान करणाऱ्या मातांना पाठबळ देण्याचा विचार दुय्यम राहतो. तरीही, अधिक निरोगी बालकांसाठी आईचे आरोग्य उत्तम असणे आवश्यक आहे.
सेंट जॉन्स मेडिकल कॉलेजचे फिजिओलॉजीचे प्रोफेसर आणि प्रमुख, तसेच टाटा ट्रस्टचे आरोग्य व पोषणचे वरिष्ठ सल्लागार डॉ. अनुर कुरुपड म्हणाले, 'स्तनपानाचा एक कमी माहित असलेला पैलू म्हणजे मातेचे शरीर नैसर्गिकरित्या बाळाच्या पोषणविषयक गरजांना प्राधान्य देत असताना सहसा स्वतःच्या आहाराकडे दुर्लक्ष करते. स्तनपानाच्या काळात, मातेचा आहार अपुरा असतानाही लोह, जस्त, फोलेट, कॅल्शियम आणि तांबे यांसारखी आवश्यक पोषक तत्वे आईच्या दुधात हस्तांतरित केली जातात. हे उल्लेखनीय जैविक अनुकूलन नवजात बालकाचे संरक्षण करण्यास मदत करत असले, तरी ते हळूहळू आईला अशक्त करू शकते, ज्यामुळे अॅनिमिया, हाडांचे नुकसान, सूक्ष्म पोषक घटकांची कमतरता, थकवा आणि एकंदरीत निकृष्ट आरोग्याचा धोका वाढतो. तरीही, स्तनपानामुळे आईला महत्त्वपूर्ण आरोग्यदायी फायदे देखील मिळतात, ज्यामध्ये बाळंतपणानंतर रिकव्हरी, प्रसूतीनंतरचा कमी रक्तस्राव, स्तनपानावरील अनावर्तनाद्वारे निरोगी जन्म अंतराला पाठबळ आणि स्तन व अंडाशयाच्या कर्करोगाचा आयुष्यातील कमी धोका यांचा समावेश होतो. मातेच्या पोषणाला आणि तिच्या आरोग्याला पाठबळ देणे हा बाळ आणि तिच्या मातेचाही मुलभूत आधार आहे. स्तनपानाला पाठबळ देण्यासाठी आई आणि बाळासाठी आनंददायी वातावरण निर्माण करणे आवश्यक आहे. बाळंतपणानंतर आपण महिलांना अधिक चांगल्या प्रकारे पाठबळ देऊ शकतो आधारित पाच मार्ग खालीलप्रमाणे आहेत.
1. अतिरिक्त-कॅलरीची दरी भरून काढणे हा स्तनपानाला पाठबळ देण्याचा एक सर्वात सोपा मार्ग आहे
जागतिक आरोग्य संघटना (डब्ल्यूएचओ) स्तनपानाच्या पहिल्या सहा महिन्यांत प्रथिने आणि सूक्ष्म पोषक तत्वांचे प्रमाण वाढवण्यासोबतच दररोज अतिरिक्त ५००-६०० किलोकॅलरी घेण्याची शिफारस करते. पण, अनेक महिलांसाठी, विशेषतः संसाधनांची कमतरता असलेल्या परिस्थितीतील महिलांसाठी, या अतिरिक्त पोषणविषयक गरजा पूर्ण करणे कठीण असते. चांगल्या दर्जाचे कौटुंबिक जेवण, समुदाय पोषण उपक्रम, आहारासंबंधीचे समुपदेशन आणि सामाजिक पाठबळाद्वारे पोषणातील ही दरी भरून काढल्याने मातेचे आरोग्य लक्षणीयरित्या सुधारू शकते, थकवा कमी होऊ शकतो आणि आईला अधिक आत्मविश्वासाने स्तनपान सुरू ठेवण्यास मदत होऊ शकते.
2. आईच्या पोषणाला पाठबळ देण्यासाठी महागड्या अन्नाची गरज नसते
स्तनपानादरम्यान चांगले पोषण विशेष सप्लीमेंट्स किंवा महागड्या सुपरफूड्सवर अवलंबून नसते. एक अतिरिक्त पोळी, एक ग्लास दूध किंवा दही, एक अंडे, मोड आलेली कडधान्ये, भाजलेले हरभरे, शेंगदाणे, हंगामी फळे आणि भाज्या, बियांची पूड किंवा थोडे निरोगी तेल हे सर्व स्तनपानाच्या वाढत्या पोषणविषयक गरजा पूर्ण करण्यास मदत करू शकतात. जेवणाची वेळ, आहारातील विविधता आणि स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या पौष्टिक अन्नाची उपलब्धता सुधारून आहार अधिक पौष्टिक करणे गरजेचे आहे.
3. पोषणाइतकीच स्थिती आणि पद्धत देखील महत्त्वाची आहे
कुठेही, कसेही बाळाला दूध देणे, बाळाला चुकीचे पकडणे, अनियमित स्तनपानामुळे दुधाची क्षमता कमी होऊ शकते, स्तनाग्र दुखू शकतात. ही आव्हाने टाळता येऊ शकतात. परिचारिका, स्तनपान समुपदेशक आणि आरोग्य कर्मचाऱ्यांचे वेळेवर मिळणारे मार्गदर्शन मातेचा आत्मविश्वास आणि बालकाच्या स्तनपानाचे परिणाम दोन्ही सुधारू शकते.
4. स्तनपान हे शारीरिकदृष्ट्या कठीण आहे आणि भावनिकदृष्ट्याही आव्हानात्मक आहे
पहिल्या काही महिन्यांत बाळाला दिवस आणि रात्रीत ११-१२ वेळा दूध पाजावे लागते, ज्यामुळे बाळंतपणापासून आईला सलग पुरेशी झोप मिळत नाही. बाळाची जबाबदारी यामुळे दिनचर्या थकवा, ताण आणि भावनिक तणावास कारणीभूत ठरू शकते. विश्रांती, काळजी घेण्याची सामायिक जबाबदारी, भावनिक धीर, मानसिक आरोग्य पाठबळाची उपलब्धता आणि घरातील व्यावहारिक मदत ही केवळ प्रसूतीनंतर नैराश्याचा धोका कमी करण्यासाठी नाही तर आईला स्तनपान सुरू ठेवण्यास मदत करण्यासाठी आवश्यक आहे. मातेच्या शारीरिक आणि भावनिक रिकव्हरीला पाठबळ देणे हे स्तनपानाच्या यशापासून वेगळे नाही, तर ते महत्त्वाचे आहे.
5. कुटुंब मातेला पाठबळ देते तेव्हा स्तनपान सर्वोत्तम ठरते
स्तनपान सहसा मातेची जबाबदारी समजली जाते, पण प्रत्यक्षात ती कुटुंबाची देखील जबाबदारी आहे. आईला स्तनपान करण्यास आनंददायी वातावरणात निर्माण करण्यात कुटुंब, समाज,आरोग्य सेवा केंद्रे आणि सार्वजनिक यंत्रणा सर्वांची भूमिका असते. घरी पती आणि कुटुंबातील सदस्य घरातील जबाबदाऱ्या वाटून घेऊ शकतात, आईला पौष्टिक आहार मिळेल याची खात्री करू शकतात, लोह आणि कॅल्शियम सप्लीमेंट्स सुरू ठेवण्यास प्रोत्साहन देऊ शकतात आणि आईला बाळंतपणातून सावरण्यासाठी वेळ आणि वाव देऊ शकतात.
कदाचित आता ‘ती (आई) पुरेसे स्तनपान करत आहे का?' या चर्चेवरून ‘तिला (मातेला) पाठबळ देण्यासाठी आपण पुरेसे प्रयत्न करत आहोत का?' या चर्चेकडे वळण्याची वेळ आली आहे. स्तनपान केवळ मातेच्या निष्ठेवर टिकून राहत नाही, तर जबाबदारी वाटून घेणारी कुटुंबं, प्रोत्साहन देणारे आणि माहिती देणारा समाज, वेळेवर मार्गदर्शन करणाऱ्या आरोग्य यंत्रणा आणि मातेचे स्वास्थ्य केंद्रस्थानी ठेवणाऱ्या धोरणांमुळे टिकून राहते. आईला योग्य पोषण, पाठबळ आणि केअर मिळते, तेव्हा बालकांना आयुष्यात शक्य तितकी सर्वात निरोगी सुरुवात मिळण्याची शक्यता खूप जास्त असते.