दरवर्षी १ मे रोजी साजरा होणारा महाराष्ट्र दिन हा केवळ उत्सव नसून राज्याच्या निर्मितीमागील संघर्ष आणि एकतेची आठवण करून देणारा दिवस आहे. १ मे १९६० रोजी बॉम्बे पुनर्रचना कायदा अमलात आला आणि त्यातून स्वतंत्र महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली.

या कायद्यामुळे तत्कालीन बॉम्बे राज्याचे दोन भाग करण्यात आले. मराठी भाषिकांसाठी महाराष्ट्र आणि गुजराती भाषिकांसाठी गुजरात. या निर्णयामागे दीर्घकाळ चाललेली आंदोलनं आणि जनतेचा तीव्र लढा होता.

राज्य पुनर्रचना कायद्यानुसार विभागणी

स्वातंत्र्यानंतर १९५६ मध्ये राज्य पुनर्रचना कायद्यानुसार, देशातील राज्यांची विभागणी भाषेच्या आधारावर करण्यात आली होती. मात्र त्यावेळी बॉम्बेमध्ये मराठी, कोकणी, गुजराती आणि कच्छी भाषिकांचा समावेश होता. त्यामुळे स्वतंत्र मराठी राज्याची मागणी जोर धरू लागली.

‘संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलन’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या चळवळीने मोठ्या प्रमाणावर आंदोलनं आणि निदर्शने केली. अखेर या लढ्याला यश मिळालं आणि एप्रिल १९६० मध्ये संसदेत बॉम्बे पुनर्रचना कायदा मंजूर करण्यात आला.

महाराष्ट्र दिनाचा खरा अर्थ

महाराष्ट्र दिनाचा खरा अर्थ म्हणजे मराठी भाषा, संस्कृती आणि ओळख जपण्याचा अभिमान. या दिवशी संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलनात सहभागी झालेल्या हुतात्म्यांच्या त्यागाची आठवण ठेवली जाते. त्याचप्रमाणे महाराष्ट्राने देशाच्या आर्थिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक विकासात दिलेल्या योगदानाचाही गौरव केला जातो. अजिंठा लेणीसारखी ऐतिहासिक ठिकाणं आणि मुंबईसारखं आर्थिक केंद्र असलेला महाराष्ट्र आज देशाच्या प्रगतीत महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे.

महाराष्ट्र दिन हा आंतरराष्ट्रीय कामगार दिनासोबतच येतो आणि राज्यभर सार्वजनिक सुट्टी म्हणून पाळला जातो. या दिवशी विविध ठिकाणी सांस्कृतिक कार्यक्रम, मिरवणुका आणि सार्वजनिक समारंभ आयोजित करण्यात येतात. मुंबईतील शिवाजी पार्कमध्ये राज्यपालांच्या उपस्थितीत मुख्य शासकीय कार्यक्रम पार पडतो.

या दिवशी नागरिक पारंपरिक वेशभूषा परिधान करून विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात. शाळा, कॉलेज, सरकारी कार्यालयं आणि बँका बंद राहतात. तसंच मुंबई शेअर बाजार (BSE), नॅशनल स्टॉक एक्सचेंज (NSE) या निमित्ताने बंद ठेवले जातात.