पूर्वी वृद्धत्वाशी जोडला जाणारा पार्किन्सन रोग आता जागतिक स्तरावर सर्वाधिक वेगाने वाढणारा न्यूरोलॉजिकल आजार ठरत आहे. गेल्या काही दशकांत या आजाराच्या रुग्णसंख्येत दुप्पट वाढ झाली असून, 2050 पर्यंत त्यात सुमारे 76% वाढ होण्याचा अंदाज आहे. मात्र, या वाढीमागे केवळ वय वाढणे हे एकमेव कारण नाही. आधुनिक काळात पार्किन्सनची कथा वाढत्या प्रमाणात पर्यावरणाशी संबंधित होत चालली आहे.

वय वाढणे हा अजूनही सर्वात मोठा जोखमीचा घटक आहे आणि साधारणपणे 60 वर्षांच्या आसपास या आजाराची सुरुवात होते. लोकसंख्येचे वृद्धत्व आणि आयुर्मान वाढ हे निश्चितच कारणीभूत आहेत. मात्र, केवळ वय वाढणेच या वाढीचे स्पष्टीकरण देत नाही. सध्याच्या अभ्यासांनुसार, वय, लोकसंख्या वाढ आणि पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित परिणाम या वाढीमागे आहे. म्हणूनच, पार्किन्सन हा केवळ वृद्धत्वाशी संबंधित आजार राहिलेला नाही, तर तो वाढत्या विषारी वातावरणात जगण्याचा परिणाम ठरत आहे.

कीटकनाशके—विशेषतः paraquat, rotenone आणि chlorpyrifos—यांचा पार्किन्सनच्या जोखमीशी स्पष्ट संबंध आढळतो. काही अभ्यासांमध्ये या जोखमीत दुप्पट वाढ दिसून आली आहे. याशिवाय, औद्योगिक रसायने (जसे trichloroethylene), वायू प्रदूषण आणि जड धातू हेही महत्त्वाचे घटक आहेत.

वायू प्रदूषण हा अनेकदा दुर्लक्षित राहणारा, पण महत्त्वाचा घटक आहे. संशोधनानुसार, हवेतून शरीरात जाणारे विषारी घटक मेंदूमध्ये सूज (neuroinflammation) निर्माण करतात आणि अल्फा-सिन्यूक्लीनच्या साचण्यास कारणीभूत ठरतात—जे पार्किन्सनचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे. जलद शहरीकरण होत असलेल्या भागांमध्ये वाढत्या वायू प्रदूषणासोबत पार्किन्सनच्या रुग्णसंख्येतही वाढ दिसून येते.

निदान उशिरा का होते?

आजही पार्किन्सनचे निदान प्रामुख्याने लक्षणांवर आधारित असते. यासाठी लवकर ओळखणारा ठोस बायोमार्कर उपलब्ध नाही. जेव्हा थरथरणे किंवा कडकपणा दिसू लागतो, तेव्हा मेंदूमधील डोपामिन तयार करणाऱ्या पेशींचे मोठ्या प्रमाणावर नुकसान झालेले असते. प्रत्यक्षात हा आजार अनेक वर्षांपूर्वी कदाचित दशकांपूर्वी सुरू होतो. मात्र, सुरुवातीची लक्षणे सौम्य आणि दुर्लक्षित राहतात.

दुर्लक्षित राहणारी सुरुवातीची लक्षणे

मोटर लक्षणांपूर्वी काही non-motor लक्षणे दिसतात, पण त्याकडे अनेकदा दुर्लक्ष होते:

वास घेण्याची क्षमता कमी होणे

दीर्घकाळ बद्धकोष्ठता

REM sleep behavior disorder

चिंता किंवा नैराश्य

विचार करण्याची गती कमी होणे

ही लक्षणे स्वतंत्रपणे दिसल्यास सहसा न्यूरोलॉजिकल तपासणी केली जात नाही.

लवकर निदान का महत्त्वाचे?

लवकर निदान केल्यास उपचार लवकर सुरू करता येतात, ज्यामुळे रुग्णाची कार्यक्षमता टिकवून ठेवता येते आणि अपंगत्वाचा वेग कमी करता येतो. तसेच, जीवनशैलीतील बदल आणि पुनर्वसनासाठी योग्य वेळ मिळतो. यामुळे पार्किन्सनचा विचार केवळ निदानापुरता न राहता, एक पूर्वतयारीचा (proactive) दृष्टिकोन बनतो.

पार्किन्सन हा आता केवळ निदान करण्याचा आजार राहिलेला नाही, तर तो आधीच ओळखण्याचा प्रयत्न करण्याचा विषय बनत आहे. भविष्यातील न्यूरोलॉजी हे आपण किती लवकर या लक्षणांकडे लक्ष देतो यावर अवलंबून असेल. Dr. Sachin Adukia, Senior Consultant Neurologist, Dr. L. H. Hiranandani Hospital, Powai यांचे मत.