संपूर्ण जग झोपेच्या कुशीत जात असताना अनेक कर्करोग रुग्णांसाठी रात्र ही एका वेगळ्याच संघर्षाची सुरुवात ठरते. दिवसभर उपचार, तपासण्या आणि थकवा असूनही डोळ्यांना झोप न लागणं हा त्यांचा रोजचा अनुभव असतो. संशोधनानुसार जवळपास ५० टक्के कर्करोग रुग्ण झोपेच्या समस्यांनी त्रस्त असतात, जे प्रमाण सामान्य लोकसंख्येपेक्षा खूप जास्त आहे.

कर्करोगावर उपचार होत असले तरी झोपेचा अभाव ही समस्या अनेकदा दुर्लक्षित राहते. मात्र, हीच कमतरता रोगप्रतिकारक शक्ती कमी करते, मानसिक तणाव वाढवते आणि उपचारांचा परिणामही कमी करू शकते. याबद्दल सविस्तर माहिती SMBT Group of Institutions येथील क्लिनिकल सायको-ऑन्कोलॉजिस्ट म्हणून कार्यरत असलेल्या डॉ. कविता गडदे यांनी दिली आहे.

कर्करोग रुग्ण फक्त झोपच गमावत नाहीत, तर मानसिक शांतताही हरवतात. रात्रभर जाग येणं, अचानक भीतीदायक स्वप्नांतून उठणं, सकाळीही प्रचंड थकवा जाणवणं हे त्यांच्या जीवनाचा भाग बनतं. यामागे केवळ शारीरिक वेदना किंवा औषधांचे दुष्परिणाम नाहीत, तर मन आणि भावना यांचाही मोठा वाटा असतो.

कर्करोगाचं निदान झाल्यानंतर मन सतत प्रश्नांनी भरलेलं असतं. “मी बरा होईन का?”, “माझ्या कुटुंबाचं काय होईल?”, “उपचार किती काळ चालतील?” अशा विचारांचा थांबता न थांबणारा प्रवाह झोपेसाठी आवश्यक असलेली मन:शांती हिरावून घेतो. Psycho-Oncology Journal मधील अभ्यासानुसार, ज्या रुग्णांमध्ये तीव्र चिंता आणि तणाव असतो त्यांना निद्रानाश होण्याची शक्यता पाच पट अधिक असते.

याशिवाय वेदना आणि औषधांचे दुष्परिणामही झोपेवर परिणाम करतात. सुमारे ८० टक्के कर्करोग रुग्णांनी वेदनांमुळे झोपेत अडथळा येतो, असं नमूद केलं आहे. स्टेरॉइड्ससारखी काही औषधे झोप उडवतात, तर वेदनाशामक औषधांमुळे रात्री वारंवार जाग येऊ शकते. केमोथेरपीमुळे शरीराची नैसर्गिक झोपेची लय बिघडते, ज्याचा थेट परिणाम झोपेवर होतो.

कर्करोग हा फक्त शारीरिक आजार नसून तो मानसिक धक्काही देतो. अनेक रुग्ण Post-Traumatic Stress Disorder म्हणजेच PTSD शी झुंजत असतात. अभ्यासानुसार २० ते ३० टक्के कर्करोग रुग्णांमध्ये PTSDची लक्षणं आढळतात. भीतीदायक स्वप्नं, सततची अस्वस्थता आणि भविष्यासंबंधी भीती यामुळे झोप अधिकच कठीण होते. त्यातच रुग्णालयातील वातावरण—तेजस्वी दिवे, यंत्रांचे आवाज आणि वारंवार होणाऱ्या तपासण्या—रुग्णांची झोप पूर्ण होऊ देत नाहीत. २०२३ मधील एका अभ्यासानुसार, ऑन्कोलॉजी वॉर्डमध्ये उपचार घेत असलेल्या रुग्णांना सरासरी केवळ ४.५ तासांचीच झोप मिळते.

झोपेचा अभाव हा किरकोळ त्रास नसून त्याचे गंभीर परिणाम होऊ शकतात. अपुरी झोप रोगप्रतिकारक शक्ती कमकुवत करते, ज्यामुळे शरीराची कर्करोगाशी लढण्याची क्षमता कमी होते. झोप न झाल्यास वेदनांची तीव्रता वाढते आणि मानसिक स्थितीही ढासळते. The Lancet Oncology च्या अहवालानुसार, झोपेच्या समस्यांनी ग्रस्त कर्करोग रुग्णांमध्ये नैराश्य येण्याची शक्यता सुमारे ६० टक्क्यांनी अधिक असते.

तरीही दिलासादायक बाब म्हणजे ही समस्या पूर्णपणे दुर्लक्षित करण्यासारखी नाही. योग्य दृष्टिकोन, मानसिक आधार आणि काही सोपे उपाय केल्यास झोपेची गुणवत्ता सुधारता येऊ शकते. रुग्णांनी दिवसभरात ठरावीक वेळ “चिंतेसाठी” राखून ठेवणं, मनातल्या भीती लिहून काढणं, झोपण्याची जागा तणावमुक्त ठेवणं आणि झोपेची नियमित वेळ पाळणं याचा फायदा होऊ शकतो. तसेच Guided Imagery सारख्या तंत्रांमुळे मन शांत होऊन झोप लवकर लागू शकते.

मात्र, काही वेळा घरगुती उपाय पुरेसे ठरत नाहीत. अशा वेळी मानसोपचाराची मदत अत्यंत महत्त्वाची ठरते. झोपेबद्दलची भीती, आजाराशी संबंधित मानसिक जखमा आणि निद्रानाशावर प्रभावी मानली जाणारी CBT-I (Cognitive Behavioral Therapy for Insomnia) यामुळे अनेक रुग्णांना दिलासा मिळतो. संशोधनानुसार CBT-I चा अवलंब केलेल्या सुमारे ७० टक्के रुग्णांमध्ये केवळ सहा आठवड्यांत झोपेची स्थिती सुधारलेली दिसून आली आहे.

कर्करोगाविरुद्धची लढाई ही फक्त औषधं, केमोथेरपी किंवा शस्त्रक्रियांपुरती मर्यादित नाही. मानसिक आरोग्य आणि शांत, गाढ झोप हाही या उपचारांचा महत्त्वाचा भाग आहे. झोपेच्या समस्यांकडे दुर्लक्ष न करता योग्य वेळी मदत घेतल्यास ही लढाई अधिक सुलभ होऊ शकते. कारण कर्करोगावर मात करण्याचा विजय फक्त आयुष्य वाढवण्यात नाही, तर मनाला आणि शरीराला विश्रांती देणाऱ्या झोपेतही दडलेला आहे.