भारतातील मधुमेहाच्या वाढत्या साथीशी जवळून संबंधित असलेली आणखी एक मोठी सार्वजनिक आरोग्य समस्या म्हणजे लठ्ठपणा. चिंताजनक बाब म्हणजे, राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षणाच्या (NFHS-6) ताज्या निष्कर्षांमध्ये देशातील लठ्ठपणाचे प्रमाण वाढत असल्याचे दिसून आले आहे. तज्ज्ञांच्या मते, उच्च रक्तातील साखरेची पातळी आणि मधुमेहाच्या वाढत्या घटनांमागील हे एक थेट कारण आहे.

लठ्ठपणा हा मधुमेहासाठी सर्वात महत्त्वाच्या जोखीम घटकांपैकी एक मानला जातो. विशेषतः पोटाभोवती अतिरिक्त चरबी साचल्यास इन्सुलिन प्रतिरोधकता (Insulin Resistance) निर्माण होते. या अवस्थेत रक्तातील साखरेचे नियमन करणारे इन्सुलिन हे संप्रेरक शरीरातील पेशींवर प्रभावीपणे कार्य करू शकत नाही. परिणामी रक्तातील ग्लुकोजची पातळी वाढू लागते आणि टाइप 2 मधुमेहाचा (T2D) धोका वाढतो.

लठ्ठपणाचा परिणाम केवळ मधुमेहापुरता मर्यादित नाही. तो रक्तदाबावरही विविध प्रकारे परिणाम करतो. यामध्ये सिम्पथेटिक नर्व्हस सिस्टीमला उत्तेजित करणे, मूत्रपिंडांच्या कार्यावर परिणाम करणे आणि चरबीच्या ऊतींमध्ये बदल घडवून आणणे यांचा समावेश होतो. या बदलांमुळे शरीरात दाह (Inflammation) निर्माण होतो आणि विविध चयापचयाशी संबंधित विकारांचा धोका वाढतो.

NFHS-6 च्या निष्कर्षांनुसार, भारतात लठ्ठपणाचे प्रमाण वाढत असून महिलांमध्ये त्याचा प्रभाव पुरुषांच्या तुलनेत अधिक दिसून येतो. सर्वेक्षणानुसार, भारतातील जवळपास 25 टक्के महिला आता जादा वजनाच्या किंवा लठ्ठ आहेत. याहूनही अधिक चिंतेची बाब म्हणजे पोटावरील किंवा मध्यवर्ती लठ्ठपणाचे प्रमाण अधिक आढळून येत आहे. सुमारे 39.6 टक्के महिलांमध्ये पोटावरील लठ्ठपणा आढळला असून त्यांची कंबर 80 सेंटीमीटरपेक्षा जास्त असल्याचे दिसून आले.

संशोधकांच्या मते, चयापचय सिंड्रोमचा धोका हा एकूण शरीराच्या वजनापेक्षा पोटावरील चरबीशी अधिक संबंधित असू शकतो. भारतीयांमध्ये अनेकदा ‘थिन-फॅट’ फिनोटाइप आढळतो. म्हणजेच एखाद्या व्यक्तीचे वजन किंवा बॉडी मास इंडेक्स (BMI) सामान्य असला तरी पोटाभोवती मोठ्या प्रमाणात चरबी साचलेली असू शकते. अंतर्गत अवयवांभोवती साचणारी व्हिसरल फॅट ही इन्सुलिन प्रतिरोधकता, मधुमेह आणि हृदयविकारांशी घट्टपणे संबंधित आहे.

याच कारणामुळे आरोग्य तज्ज्ञ BMI सोबतच कंबरेचा घेर (Waist Circumference) आणि कंबर-उंची गुणोत्तर (Waist-to-Height Ratio) यांसारख्या मोजमापांचा वापर आरोग्य जोखमींचे मूल्यांकन करण्यासाठी करण्याचा सल्ला देत आहेत. डॉ. शेहला शेख, Consultant Endocrinologist, Saifee Hospital

NFHS-6 मधील आकडेवारी हे स्पष्टपणे दर्शवते की लठ्ठपणा आणि मधुमेह या स्वतंत्र आरोग्य समस्या नसून त्या एकमेकांशी जवळून संबंधित आहेत. विशेषतः पोटावरील लठ्ठपणा हा भारतीयांमधील चयापचयाशी संबंधित आजारांच्या वाढीस कारणीभूत ठरणारा एक महत्त्वाचा घटक आहे. त्यामुळे जीवनशैलीतील सकारात्मक बदल आणि लठ्ठपणाचे लवकर निदान हे वाढत्या मधुमेहाच्या समस्येवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी महत्त्वाचे ठरू शकते.