भाड्याच्या घरात राहणाऱ्या प्रत्येक भाडेकरूसाठी आणि घरमालकासाठी ११ महिन्यांचे रेंट एग्रीमेंट (Rent Agreement) महत्त्वाचं असतं. पण, अनेकदा काही कारणांमुळे ११ महिन्यांची मुदत संपण्यापूर्वीच भाडेकरूला घर खाली करावे लागते, किंवा घरमालक घर सोडण्यास सांगतो. अशा परिस्थितीत नेमके काय नियम आहेत? भाडेकरूने मुदतीपूर्वी घर सोडल्यास घरमालक त्याचे सिक्युरिटी डिपॉझिट जप्त करू शकतो का? की भाडेकरूला उरलेल्या महिन्यांचे संपूर्ण भाडे द्यावे लागते? रेंट एग्रीमेंटमधील 'लॉक-इन पिरियड'चे नियम प्रत्येक घरमालक-भाडेकरूला माहिती असावेतच.

भाडेकरार ११ महिन्यांचाच का असतो?

वकील महमूद आलम यांनी स्पष्ट केले की, भारतातील बहुतेक भाडेकरार ११ महिन्यांचे असतात. यामागील मुख्य कारण कायदेशीर प्रक्रिया आणि सोय हे मानले जाते. अनेक राज्यांमध्ये १२ महिने किंवा त्याहून अधिक कालावधीच्या करारांसाठी नोंदणी प्रक्रिया वेगळी असू शकते. त्यामुळे लोकांना साधारणपणे ११ महिन्यांचा करार करणे सोपे वाटते. पण याचा अर्थ असा नाही की कोणत्याही कायद्यानुसार ११ महिन्यांचा करार अनिवार्य आहे. दोन्ही पक्षांची इच्छा असल्यास ते कमी किंवा जास्त कालावधीसाठी करार करू शकतात.

बहुतेक भाडे करारांमध्ये सूचना कालावधीचा समावेश असतो. हा कालावधी १५ दिवस, ३० दिवस, ६० दिवस किंवा दोन्ही पक्षांच्या सहमतीने ठरवलेला वेगळा असू शकतो. जर भाडेकरूला घर खाली करायचे असेल तर त्यांनी करारामध्ये नमूद केलेल्या सूचना कालावधीचे पालन करणे बंधनकारक आहे. त्याचप्रमाणे जर घरमालकाला कोणत्याही कारणास्तव मालमत्ता खाली करायची असेल, तर त्यांनी देखील कराराच्या अटींनुसार पूर्वसूचना देणे आवश्यक आहे. म्हणजेच ११ महिन्यांचा करार कोणत्याही पक्षाला पूर्णपणे बंधनकारक नसतो.

घरमालक भाडेकरूला कधीही घरातून काढू शकतो का?

भाडेकरू जर वेळेवर भाडे देत असेल आणि कराराच्या अटींचे पालन करत असेल, तर घरमालकालाही अटींचे पालन करणे बंधनकारक असते. करारामध्ये भाडेकरूला घरातून काढण्यापूर्वी ३० दिवसांची नोटीस देणे आवश्यक असल्याचे नमूद केले असेल तर घरमालकाने नियमाचे पालन करावे. कोणत्याही वैध कारणाशिवाय किंवा योग्य कायदेशीर प्रक्रियेचे पालन न करता भाडेकरूला घरातून काढण्याचा प्रयत्न केल्यास वाद निर्माण होऊ शकतो.

भाडेकरू कोणत्याही वेळी घर सोडू शकतो का?

जर करारामध्ये सूचना कालावधी नमूद केला असेल, तर भाडेकरूने त्याचे पालन करणे बंधनकारक आहे. उदाहरणार्थ, जर करारामध्ये ३० दिवसांच्या सूचनेची तरतूद असेल, तर भाडेकरूने घर सोडण्यापूर्वी तितक्याच वेळेत घरमालकाला कळवले पाहिजे. जर भाडेकरूने कोणतीही पूर्वसूचना न देता अचानक घर सोडले. तर करारातील अटींनुसार सुरक्षा ठेवीतून कपात केली जाऊ शकते किंवा इतर अटी लागू होऊ शकतात.

करारामध्ये अटी नसल्यास काय करावे?

लोक अनेकदा घाईघाईने कोऱ्या कागदावर करार तयार करतात आणि नोटीस कालावधी, सुरक्षा ठेव किंवा घर खाली करण्याच्या नियमांचा स्पष्टपणे उल्लेख करायला विसरतात. या परिस्थितीमुळे नंतर वाद होण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे भाडेकरार तयार करताना सर्व महत्त्वाचे तपशील लेखी स्वरूपात समाविष्ट करणे उत्तम आहे. यामुळे घरमालक आणि भाडेकरू या दोघांचेही हक्क स्पष्ट राहतात.

करार संपल्यानंतर दोन्ही पक्षांची इच्छा असल्यास भाडेकरू नवीन करार करून तिथेच राहू शकतो. कधीकधी, भाड्यात वाढ करून नवीन करार केला जातो. करार संपल्यानंतरही भाडेकरू त्याच घरात राहत राहिल्यास पुढील कार्यवाही दोन्ही पक्षांच्या संमतीवर आणि लागू असलेल्या नियमांवर अवलंबून असते. त्यामुळे, मुदत संपल्यावर नवीन करार करणेच उत्तम ठरते.

भाडेकरार तयार करताना कोणत्या गोष्टी लक्षात ठेवल्या पाहिजेत?

भाडेकरार हा केवळ एक औपचारिक दस्तऐवज नाही. त्यामुळे, त्यात भाड्याची रक्कम, सुरक्षा ठेव, भाडे भरण्याची तारीख, वीज आणि पाणी शुल्क, नोटीस कालावधी, घर खाली करण्याची प्रक्रिया आणि दोन्ही पक्षांच्या जबाबदाऱ्या स्पष्टपणे नमूद केलेल्या असाव्यात. करारावर दोन्ही पक्षांनी स्वाक्षरी केली पाहिजे आणि आवश्यक असल्यास, साक्षीदारांनीही त्यावर स्वाक्षरी केली पाहिजे. गरज भासल्यास, स्थानिक नियमांनुसार नोंदणीचाही विचार केला पाहिजे.