निरोगी आरोग्यासाठी सकस आणि संतुलित आहार महत्त्वाचा आहे, हे आपण नेहमी ऐकतो. मात्र, आपण जेवण कोणत्या वेळी करतो, याचाही आरोग्यावर तितकाच महत्त्वाचा परिणाम होतो. आपल्या शरीराचे कार्य सर्केडियन रिदम (Circadian Rhythm) या नैसर्गिक २४ तासांच्या जैविक घड्याळानुसार चालते. हे जैविक घड्याळ झोप, चयापचय (Metabolism), हार्मोन्सचे कार्य आणि पेशींची दुरुस्ती व पुनर्निर्मिती यांसारख्या अनेक महत्त्वाच्या प्रक्रियांचे नियमन करते.

जेवणाच्या वेळा अनियमित असणे, उशिरा रात्री जेवणे किंवा रोज वेगवेगळ्या वेळेला जेवण करणे यामुळे शरीराच्या या नैसर्गिक घड्याळाचा समतोल बिघडू शकतो. परिणामी, शरीरातील दाह (Inflammation), हार्मोन्सचे संतुलन तसेच पेशींची देखभाल आणि दुरुस्ती या प्रक्रियांवर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो.

जेवणाची वेळ आणि शरीराचे जैविक घड्याळ यांचा संबंध

आपल्या शरीरातील जैविक घड्याळ अनेक महत्त्वाच्या शारीरिक प्रक्रिया नियंत्रित करते. जेवणाच्या वेळा सातत्यपूर्ण नसल्यास चयापचयाशी संबंधित प्रक्रिया आणि पेशींना मिळणारे जैविक संकेत (Biological Signals) विस्कळीत होऊ शकतात. त्यामुळे कर्करोगाशी संबंधित काही जैविक प्रक्रियांवरही परिणाम होण्याची शक्यता असते.

हार्मोन्स : जेवणाच्या वेळेनुसार इन्सुलिन आणि कॉर्टिसोलसारख्या हार्मोन्सच्या पातळीत बदल होऊ शकतो. हे हार्मोन्स शरीरातील चयापचय, पेशींची वाढ आणि इतर अनेक जैविक प्रक्रियांचे नियमन करतात.

दाह (Inflammation) : सर्केडियन रिदममध्ये बिघाड झाल्यास शरीरातील दाहाची पातळी वाढण्याची शक्यता असते.

पेशींची देखभाल आणि दुरुस्ती : शरीरातील पेशींची दुरुस्ती आणि पुनर्निर्मिती या प्रक्रिया जैविक घड्याळानुसार घडतात. अनियमित जीवनशैलीमुळे या प्रक्रियांमध्ये अडथळा निर्माण होऊ शकतो.

निरोगी आहारपद्धतीमध्ये जेवणाच्या वेळेचे महत्त्व

आजपर्यंत आहारामध्ये किती कॅलरीज आहेत, पोषणमूल्य किती आहे आणि आहार किती संतुलित आहे याकडे जास्त लक्ष दिले जात होते. मात्र, अलीकडील संशोधनानुसार जेवणाची योग्य वेळ हेदेखील तितकेच महत्त्वाचे आहे.

दिवसातील काही विशिष्ट वेळेत शरीराची चयापचय प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम असते. अशा वेळी घेतलेले अन्न शरीर अधिक प्रभावीपणे पचवते आणि त्यातील पोषक घटकांचा योग्य वापर करते. याउलट, उशिरा रात्री जेवणे किंवा जेवणाच्या वेळा सतत बदलत राहिल्यास शरीराची नैसर्गिक चयापचय प्रक्रिया विस्कळीत होऊ शकते.

अर्थात, केवळ जेवणाची वेळ हा एकमेव घटक नसून संतुलित आहार, नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप आणि एकूणच निरोगी जीवनशैली हे घटकही तितकेच महत्त्वाचे आहेत.

सर्केडियन रिदम संतुलित ठेवण्यासाठी उपयुक्त सवयी

नियमित दिनचर्या शरीराच्या नैसर्गिक जैविक घड्याळाला संतुलित ठेवण्यास मदत करते. त्यासाठी पुढील सवयी उपयुक्त ठरू शकतात : नियमित वेळेला जेवण करणे : दररोज शक्यतो एकाच वेळेला जेवण केल्याने शरीराचा चयापचय नियमित राहण्यास मदत होते.

नियमित झोपेचे वेळापत्रक : पुरेशी आणि वेळेवर झोप घेतल्याने शरीराचे जैविक घड्याळ संतुलित राहते.

दिवसा सक्रिय राहणे आणि सजगपणे आहार घेणे : दिवसाच्या वेळेनुसार शारीरिक हालचाल, व्यायाम आणि आहार यांचा समतोल राखल्यास एकूण आरोग्य सुधारण्यास मदत होऊ शकते.

अन्न सेवनाची वेळ, शरीराचे जैविक घड्याळ आणि कर्करोगाशी संबंधित जैविक प्रक्रिया यांच्यातील संबंध समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. आपण काय खातो याइतकेच आपण कधी खातो, याचाही शरीराच्या कार्यक्षमतेवर आणि अन्नाला मिळणाऱ्या प्रतिसादावर महत्त्वाचा परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे नियमित जेवणाच्या वेळा आणि शिस्तबद्ध जीवनशैली अंगीकारणे हे दीर्घकालीन आरोग्यासाठी फायदेशीर ठरू शकते. ही माहिती डॉ. अरविंद बडिगेर, Technical Director, BDR Pharmaceuticals Internationals Pvt Ltd यांनी दिली आहे.