इरिटेबल बाऊल सिंड्रोम (IBS) हा जगभरातला सर्वात मोठ्या प्रमाणात आढळणाऱ्या पचनसंस्थेशी संबंधित आजारांपैकी एक आहे. अनेक अभ्यासांमध्ये महिलांमध्ये IBS चे निदान पुरुषांच्या तुलनेत अधिक प्रमाणात होत असल्याचे दिसून आले आहे. आशियाई देशांतील काही संशोधनांमध्ये पुरुष आणि महिलांमध्ये या आजाराचे प्रमाण जवळपास समान असल्याचे सूचित करण्यात आले असले, तरी तज्ज्ञांच्या मते महिला आपल्या लक्षणांबाबत जास्त जागरूक असतात आणि वैद्यकीय मदत घेण्याची शक्यता जास्त असते.

महिलांमध्ये IBS चे प्रमाण वाढण्यामागील एक महत्त्वाचं कारण म्हणजे हार्मोन्समधील चढ-उतार. डॉक्टरांच्या मते, मासिक पाळीच्या चक्रादरम्यान हार्मोन्समध्ये होणाऱ्या बदलांमुळे आतड्यांच्या कार्यावर आणि संवेदनशीलतेवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे अनेक महिलांना पाळीदरम्यान पोट फुगणे, पोटदुखी, बद्धकोष्ठता आणि अस्वस्थता यांसारख्या समस्या जाणवू शकतात.

तज्ज्ञांच्या मते, IBS चा संबंध मेंदू आणि आतड्यांमधील समन्वय (brain-gut axis) याच्याशीही जवळून जोडलेला आहे. तणाव, चिंता, भावनिक बदल आणि मानसिक संवेदनशीलता यांचा पचनसंस्थेवर मोठा परिणाम होतो. महिलांमध्ये तणावाची संवेदनशीलता अधिक असू शकते, ज्यामुळे IBS ची लक्षणे वाढण्याची किंवा वारंवार त्रास होण्याची शक्यता असते.

याशिवाय, महिलांमध्ये वेदनांची संवेदनशीलता अधिक असते. याचा अर्थ त्यांच्या पचनसंस्थेची प्रतिक्रिया सामान्य आतड्यांच्या हालचालींवरही अधिक तीव्र असू शकते. त्यामुळे पोटात गोळे येणे, पोट फुगणे, पोटदुखी आणि अस्वस्थता ही लक्षणे पुरुषांच्या तुलनेत अधिक तीव्र आणि वारंवार जाणवू शकतात.

IBS ची लक्षणे पुरुष आणि महिलांमध्ये वेगवेगळी असू शकतात. बद्धकोष्ठता-प्रधान IBS महिलांमध्ये अधिक सामान्य असून त्यासोबत पोट फुगणे, पोटात अस्वस्थता आणि शौचाची वारंवार इच्छा होणे ही लक्षणे दिसू शकतात. तर जुलाब-प्रधान IBS पुरुषांमध्ये अधिक प्रमाणात आढळतो. तज्ज्ञांच्या मते, पचनसंस्थेशी संबंधित तक्रारींकडे दुर्लक्ष करणे योग्य नाही. कारण त्या केवळ तणावामुळेच होत असतील असे नाही, तर इतर वैद्यकीय कारणांमुळेही असू शकतात, विशेषतः जेव्हा त्या दैनंदिन जीवनावर परिणाम करू लागतात.

IBS हा जीवघेणा आजार नसला तरी योग्य व्यवस्थापन न झाल्यास तो व्यक्तीच्या जीवनमानावर, मानसिक आरोग्यावर, आहारावर आणि दैनंदिन जीवनशैलीवर मोठा परिणाम करू शकतो. मात्र, योग्य निदान, तणाव नियंत्रण, आहारातील बदल, जीवनशैलीतील सुधारणा आणि योग्य वैद्यकीय उपचारांमुळे लक्षणे प्रभावीपणे नियंत्रित करता येतात आणि दीर्घकालीन पचनसंस्थेचे आरोग्य सुधारू शकते. ही माहिती डॉ. वैभव सोमानी, Gastroenterologist, Saifee Hospital, Mumbai यांनी दिली आहे.