मृत्यूनंतर आत्म्याला यमलोकात कोणत्या प्रकारच्या वेदना किंवा परिस्थितीला सामोरे जावे लागू शकते, याची दृश्ये डोळ्यांसमोर उभी राहतात. कोणाचा मृत्यू झाला तर अनेकजण गरुड पुराण लावायचा विचार करतात. पण काहीजण त्याला भीतीमुळे त्याला विरोध करतात. गरुड पुराणचं नाव ऐकलं तरी लोक का घाबरतात? परंतु वस्तुस्थिती अशी आहे की, गरुड पुराण म्हणजे केवळ अंत्यविधींचे वर्णन करणारा ग्रंथ नाहीये. तर त्यात मनुष्याच्या जन्मापासून ते मृत्यूपर्यंतच्या सर्व १६ 'संस्कारां'चा सविस्तर आढावा दिलाय. एक असा विषय ज्याबद्दल आपल्याला फारशी माहिती दिली जात नाही किंवा शिकवलीही जात नसते.

गरुड पुराणात मानवी जीवनाशी संबंधित अनेक विषयांचा समावेश आहे. यामध्ये धर्म (नीतिपरायणता), आचारविचार व मूल्ये, उपासना पद्धती, दान, संस्कार, ज्योतिषशास्त्र, वैद्यकशास्त्र, नीतिशास्त्र आणि मोक्षप्राप्ती यांसारख्या विषयांचा अंतर्भाव होतो. जीवनाच्या विविध टप्प्यांशी संबंधित संस्कारांविषयीचे ज्ञान यात अत्यंत महत्त्वाचे आहे, ही एक अशी परंपरा आहे, जी आजची पिढी हळूहळू विसरत चालली आहे.

'मृत्यु कल्प' ​​जो मृत्यूच्या वेळी वाचला जाणारा एक ग्रंथ आहे. तो गरुड पुराणाचा केवळ एक छोटासा भाग आहे. गरुड पुराणात २५० हून अधिक अध्याय आहेत. त्यामुळे, १६ अध्यायांची आवृत्ती ही संपूर्ण गरुड पुराणाचा संक्षिप्त सारांश नसून, ती मृत्यू, मृत आत्म्याची (प्रेताची) स्थिती, यमलोकाचा प्रवास आणि अंत्यविधी या विषयांवर केंद्रित असलेला एक स्वतंत्र संक्षिप्त ग्रंथ आहे.

गर्भधारणेपासून ते मृत्यूनंतरच्या जीवनापर्यंतचा प्रवास

'आचारकांड' मध्ये जीवनाच्या विविध टप्प्यांच्या संस्कराची माहिती दिलीय. गर्भधारणेपासून बालपण आणि त्यानंतरच्या काळापर्यंतच्या संबंधित असलेल्या 'संस्कारांचे' सविस्तर वर्णन दिले आहे. 'गर्भाधान' (गर्भधारणेचा विधी), 'पुंसवन' (गर्भाच्या कल्याणासाठी केला जाणारा विधी) आणि 'सीमन्तोन्नयन' (गर्भावस्थेत केला जाणारा एक विधी) यांसारख्या संस्कारांच्या माध्यमातून गर्भधारणा आणि गर्भावस्थेच्या प्रक्रियेला धार्मिक तत्त्वांनी आणि अर्थपूर्ण संस्कारांनी युक्त अशा जीवनपद्धतीशी जोडले जाते.

बालकाच्या जन्मानंतर विविध संस्कार केले जातात. जसे की नामकरण, निष्क्रमण (बाहेर नेण्याचा विधी), अन्नप्राशन (पहिले घन अन्न देण्याचा विधी) आणि चूडाकर्म (केस काढण्याचा विधी) सांगितले गेले आहेत. हे संस्कार केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून त्यांना सांस्कृतिक महत्त्वही आहे. ते जीवनातील एका टप्प्याकडून दुसऱ्या टप्प्याकडे होणाऱ्या संक्रमणाचे निदर्शक आहेत.

त्यामुळे, गरुड पुराणाकडे केवळ मृत्यूविषयक ग्रंथ म्हणून पाहणे म्हणजे त्याच्या व्यापक व्याप्तीला मर्यादित करण्यासारखे आहे. जरी यात मृत्यू आणि त्यानंतरच्या प्रवासाचे वर्णन असले, तरी त्याचा उद्देश केवळ भीती निर्माण करणे हा नाहीये. उलट, व्यक्तीला त्यांच्या कर्म आणि त्यातून मिळणाऱ्या परिणामांची जाणीव करून देणे हा त्याचा मुख्य हेतू आहे. या ग्रंथातील एक महत्त्वाचा संदेश असा आहे की, मानवाने आपल्या संपूर्ण आयुष्यात धर्म, सदाचार, दान, सेवा आणि आपापल्या कर्तव्यांचे पालन केले पाहिजे.

आजच्या काळात लोकांना सोळा संस्कारांची नावेही माहीत नाहीत. मानवी जीवन, जन्मापासून मृत्यूपर्यंत, संस्कार आणि कर्तव्यांनी निश्चित झालेला एक प्रवास आहे. मृत्यू या प्रवासाचा शेवट दर्शवत असला, तरी संस्कार मानवी जीवनाला दिशा देण्याचे काम करतात. म्हणूनच 'गरुड पुराणा'कडे केवळ मृत्यूच्या वेळी भीती निर्माण करणारा ग्रंथ म्हणून पाहणे, म्हणजे त्याच्या खऱ्या आणि सर्वसमावेशक स्वरूपाकडे दुर्लक्ष करण्यासारखे आहे.