मुलाला ताप येणे हे पालकांनी डॉक्टरांकडे जाण्याचे सर्वात सामान्य कारण आहे. डेंग्यू, मलेरिया आणि चिकनगुनिया या आजारांची सुरुवात अनेकदा सारख्या लक्षणांनी होते आणि साध्या व्हायरल तापासारखीही वाटू शकते. मात्र, काही मुलांची तब्येत अगदी कमी वेळात गंभीर होऊ शकते. त्यामुळे धोक्याची लक्षणे ओळखणे आणि आजाराच्या योग्य टप्प्यावर योग्य प्रयोगशाळेची टेस्ट करून घेणे खूप महत्त्वाचे ठरते.
डासांमुळे होणाऱ्या संसर्गांचे निदान करताना एक मोठे आव्हान म्हणजे सुरुवातीच्या काळातील लक्षणे एकमेकांसारखी असतात. तापासोबत डोकेदुखी, अंगदुखी, थकवा, मळमळ, उलट्या किंवा भूक कमी होणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. फक्त क्लिनिकल लक्षणांवरून डेंग्यू, चिकनगुनिया, मलेरिया किंवा इतर संसर्गांमध्ये नेमका फरक करणे नेहमीच शक्य होत नाही. त्यामुळे डॉक्टरांना गरज वाटल्यास लॅबोरेटरी टेस्टद्वारे आजाराची खात्री करणे महत्त्वाचे ठरते.
डॉ. लक्ष्मीप्रिया आर., वरिष्ठ सल्लागार मायक्रोबायोलॉजिस्ट आणि मॉलिक्युलर बायोलॉजिस्ट, मेट्रोपोलिस हेल्थकेअर लिमिटेड (चेन्नई) यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, ताप सतत राहत असेल, विशेषतः त्यासोबत तीव्र डोकेदुखी, खूप अंगदुखी, वारंवार उलट्या, पोटात अस्वस्थता किंवा दुखणे, अंगावर पुरळ, नेहमीपेक्षा जास्त झोप येणे, चिडचिड होणे किंवा पुरेसे द्रवपदार्थ न घेणे अशी लक्षणे असतील, तर पालकांनी मुलाची वैद्यकीय तपासणी करून घ्यावी.
याशिवाय पोटात खूप तीव्र दुखणे, सतत उलट्या होणे, नाक किंवा हिरड्यांमधून रक्त येणे, उलटी किंवा शौचातून रक्त येणे, श्वास घेण्यास त्रास होणे, खूप अशक्तपणा जाणवणे, हात-पाय थंड किंवा फिकट पडणे, लघवीचे प्रमाण कमी होणे किंवा शुद्धी/भान बदलणे ही गंभीर लक्षणे आहेत. अशी लक्षणे दिसत असतील तर मुलाला घरी ठेवून फक्त निरीक्षण करत राहणे योग्य नाही.
WHO च्या Guidelines for Clinical Management of Arboviral Diseases (2025) मध्येही धोक्याची लक्षणे लवकर ओळखणे आणि गंभीर अर्बोव्हायरल आजाराचा धोका असलेल्या रुग्णांचे योग्य निरीक्षण करणे किती महत्त्वाचे आहे, यावर भर देण्यात आला आहे. डेंग्यूमध्ये एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ताप कमी होऊ लागतो त्याच काळात मुलाची तब्येत बिघडू शकते. त्यामुळे ताप कमी झाला म्हणजे आजार बरा होत आहे, असे पालकांनी समजू नये.
डेंग्यूचे निदान करताना टेस्ट कोणत्या वेळी केली जाते, हे खूप महत्त्वाचे असते. आजाराच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात, विशेषतः पहिल्या काही दिवसांत, NS1 antigen detection किंवा RT-PCR सारखी molecular testing केल्यास शरीरात सक्रिय डेंग्यू संसर्ग आहे का, हे ओळखण्यास मदत होऊ शकते.
एक सामान्य गैरसमज असा आहे की तापाच्या सुरुवातीच्या दिवसांत platelet count नॉर्मल असेल तर डेंग्यू नाही, असे मानले जाते. पण असे नाही. आजार जसजसा पुढे जातो तसतशी प्लेटलेटची पातळी बदलू शकते. त्यामुळे डेंग्यूचा संशय कायम असेल तर मुलाच्या क्लिनिकल स्थितीचे निरीक्षण करणे आणि गरजेनुसार पुन्हा टेस्ट करणे आवश्यक असू शकते. त्याचप्रमाणे, आजाराच्या अगदी सुरुवातीला केलेली टेस्ट निगेटिव्ह आली तरी त्याचा अर्थ नेहमीच डेंग्यू नाही असा होत नाही. सॅम्पल कोणत्या दिवशी घेतला गेला आणि कोणती टेस्ट केली गेली, याच्या संदर्भात निगेटिव्ह रिपोर्टचा अर्थ लावणे गरजेचे आहे.
मुलाला ताप आला असेल, विशेषतः त्यासोबत थंडी वाजणे, हुडहुडी भरणे, घाम येणे, डोकेदुखी, उलट्या किंवा वागण्यात/भानामध्ये बदल दिसत असेल, तर मलेरियाचाही विचार करणे गरजेचे आहे. तसेच मुलाचे मलेरिया जास्त प्रमाणात आढळणाऱ्या भागात राहणे किंवा अशा भागात प्रवास करण्याचा इतिहास असेल, तर मलेरियाचा संशय अधिक महत्त्वाचा ठरतो. WHO Guidelines for Malaria (2025) नुसार, शक्य असेल तेव्हा मलेरियाचा संशय असलेल्या रुग्णामध्ये उपचार सुरू करण्यापूर्वी peripheral blood smear किंवा quality-assured rapid diagnostic test (RDT) द्वारे परजीवीचा संसर्ग असल्याची खात्री करणे योग्य आहे.
Peripheral smear मुळे मलेरियाचा कोणता प्रकारचा परजीवी आहे आणि तो कोणत्या स्टेजमध्ये आहे, याची माहिती मिळण्यास मदत होते. तसेच शरीरात परजीवीचे प्रमाण म्हणजेच parasite density याचाही अंदाज घेता येतो. मुलांना, विशेषतः लहान मुलांना, गंभीर मलेरियाचा धोका असू शकतो. यामुळे गंभीर रक्तक्षय, श्वास घेण्यास त्रास, शुद्धी/भानावर परिणाम आणि न्यूरोलॉजिकल समस्या अशा गुंतागुंती होऊ शकतात.
चिकनगुनियाची सुरुवातही अनेकदा डेंग्यूसारखीच वाटू शकते. मात्र, तापासोबत सांध्यांमध्ये जास्त दुखणे किंवा सूज येणे, तसेच पुरळ, डोकेदुखी आणि स्नायूंमध्ये दुखणे ही काही उपयोगी क्लिनिकल संकेत असू शकतात. चिकनगुनियाची लॅबोरेटरी टेस्ट केल्याने तो डेंग्यू आणि इतर तापाच्या आजारांपासून वेगळा ओळखण्यास मदत होते. संसर्गाच्या सुरुवातीच्या काळात RT-PCR सारखी molecular detection test उपयोगी ठरू शकते, तर आजार पुढे गेल्यानंतर antibody-based tests अधिक माहिती देऊ शकतात.
प्रत्येक ताप आलेल्या मुलासाठी डासांमुळे होणाऱ्या सर्व आजारांची टेस्ट करण्याची गरज नसते. ताप किती दिवसांपासून आहे, कोणती लक्षणे आहेत, मुलाचे वय किती आहे, डासांमुळे होणाऱ्या आजारांचा संपर्क किंवा exposure किती आहे, त्या परिसरात सध्या कोणत्या आजारांचा प्रसार आहे आणि आजाराचा कोणता टप्पा आहे, या सर्व गोष्टी लक्षात घेऊन टेस्टिंग ठरवले पाहिजे. मुलाची परिस्थिती पाहून डॉक्टर complete blood count (CBC), liver function tests, urine examination किंवा इतर काही तपासण्याही सांगू शकतात. या टेस्टमुळे आजार किती गंभीर आहे, हे समजण्यास आणि तापाचे इतर कारण शोधण्यास मदत होऊ शकते.मुलाची वैद्यकीय तपासणी होईपर्यंत पालकांनी मुलाला पुरेसे पाणी किंवा इतर द्रवपदार्थ मिळत आहेत का, लघवी व्यवस्थित होत आहे का आणि मुलाचे एकूण वर्तन/अॅक्टिव्हिटी कशी आहे, याकडे लक्ष ठेवावे.
डासांची संख्या आणि डासांमुळे होणारे संसर्ग कमी करण्यासाठी मच्छर नियंत्रण हा प्रतिबंधाचा महत्त्वाचा भाग आहे. घराच्या आसपास साचलेले पाणी काढून टाकणे, mosquito repellents वापरणे, मुलांनी शरीर झाकणारे कपडे घालण्याची काळजी घेणे आणि डासांपासून मुलांचे संरक्षण करणे, यामुळे संसर्गाचा धोका कमी करता येतो.
मुलांमध्ये लवकर टेस्ट करण्याचा अर्थ प्रत्येक शक्य आजारासाठी सगळ्या टेस्ट करणे असा नाही. त्याचा अर्थ आहे—योग्य मुलाची, योग्य वेळी आणि योग्य diagnostic method ने टेस्ट करणे.