डॉ. कविता शंकर गडदे, क्लिनिकल सायको-ऑन्कोलॉजिस्ट
आजच्या समाजात “अशोक खरात प्रकरण” किंवा तथाकथित बाबांच्या फसवणुकीचे प्रकार आपण वारंवार पाहतो. अनेकदा याकडे केवळ अंधश्रद्धा किंवा व्यक्तीची कमजोरी म्हणून पाहिले जाते. परंतु हा दृष्टिकोन अपुरा आहे. हा विषय अधिक खोलवर समजून घ्यायचा असेल, तर तो मानसशास्त्र, सामाजिक परिस्थिती आणि जाणीवपूर्वक वापरल्या जाणाऱ्या फसवणुकीच्या तंत्रांचा संगम म्हणून पाहावा लागेल. सर्वात आधी एक महत्त्वाची गोष्ट स्पष्ट करणे गरजेचे आहे—या जाळ्यात अडकणारी व्यक्ती दोषी नसते. कोणतीही व्यक्ती विशिष्ट मानसिक आणि सामाजिक परिस्थितीत असताना अशा प्रभावाखाली येऊ शकते
मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिल्यास, यामागे काही ठळक कारणे दिसतात.
पहिलं आणि सर्वात महत्त्वाचं कारण म्हणजे भावनिक असुरक्षितता (Emotional Vulnerability). जेव्हा एखादी व्यक्ती दुःख, ताण किंवा अनिश्चिततेच्या अवस्थेत असते—जसे की जवळच्या व्यक्तीचा मृत्यू, नातेसंबंध तुटणे, आर्थिक अडचणी किंवा एकटेपणा—तेव्हा तिला आधार, खात्री आणि नियंत्रणाची गरज भासते. अशावेळी तथाकथित बाबा किंवा ज्योतिषी सहज उपाय, आश्वासन आणि “सगळं ठीक होईल” अशी भावना देतात. यामुळे त्या व्यक्तीमध्ये भावनिक अवलंबित्व तयार होते.
दुसरा महत्त्वाचा घटक म्हणजे अथॉरिटी बायस (Authority Bias). धार्मिक पोशाख, मोठा भक्तवर्ग, किंवा अलौकिक शक्तीचे दावे—या गोष्टींमुळे लोक त्या व्यक्तीला “विशेष” समजू लागतात आणि त्याच्यावर सहज विश्वास ठेवतात.
तिसरा घटक म्हणजे कॉग्निटिव्ह बायसेस (Cognitive Biases).
• Confirmation Bias मुळे आपण फक्त बरोबर ठरलेल्या गोष्टी लक्षात ठेवतो
• Placebo Effect मुळे सुधारणा वाटल्याने विश्वास वाढतो
• Sunk Cost Fallacy मुळे “इतकं केलं आहे, म्हणजे खरंच असेल” असं वाटतं
याशिवाय, जीवनातील अनिश्चिततेमुळे माणूस अर्थ आणि नियंत्रण (Meaning & Control) शोधत असतो. ज्योतिष किंवा बाबा हे जीवनाला “स्पष्टीकरण” देतात—ग्रह, कर्म, दोष—आणि त्यामुळे मनाला तात्पुरता दिलासा मिळतो.
ही प्रक्रिया अचानक होत नाही, तर टप्प्याटप्प्याने घडते:
• सुरुवातीला सहानुभूती आणि मदत
• नंतर विश्वास निर्माण
• हळूहळू भावनिक अवलंबित्व
• व्यक्तीला कुटुंब व समाजापासून दूर करणं
• आणि शेवटी आर्थिक, भावनिक किंवा शारीरिक शोषण
सर्व लोक मानसिक आजारग्रस्त असतात असे नाही, पण काही परिस्थितींमध्ये जोखीम वाढते:
• डिप्रेशन (नैराश्य)
• अँझायटी (चिंता विकार)
• डिपेंडंट पर्सनॅलिटी ट्रेट्स
• पोस्ट ट्रॉमॅटिक स्ट्रेस
महिलांना लहानपणापासून विश्वास ठेवणं, सहन करणं, आणि भावनिक राहणं याचे संस्कार दिले जातात. लग्न, कुटुंब, मुलं यासंबंधीचा दबाव अधिक असतो. अनेक ठिकाणी निर्णयस्वातंत्र्य मर्यादित असतं. त्यामुळे त्या भावनिक आधार शोधताना अशा जाळ्यात अडकण्याची शक्यता वाढते.
धोक्याची चिन्हं (Red Flags)
• “फक्त मीच मदत करू शकतो” असा दावा
• गुप्तता ठेवायला सांगणं
• सतत वाढणारी पैशांची मागणी
• कुटुंबापासून दूर ठेवणं
• वैयक्तिक/शारीरिक मर्यादा ओलांडणं
• भीती दाखवणं (“नाही मानलं तर वाईट होईल”)
प्रतिबंध कसा करावा?
यासाठी काही ठोस उपाय आवश्यक आहेत:
• जागरूकता – फसवणुकीची तंत्रं समजून घेणं
• तर्कशक्ती – पुरावे शोधणं, प्रश्न विचारणं
• सामाजिक आधार – कुटुंब व मित्रांशी जोडलेलं राहणं
• व्यावसायिक मदत – मानसशास्त्रज्ञ, समुपदेशक यांच्याकडे जाणं
• मर्यादा ठेवणं – गुप्तता टाळणं, आर्थिक व वैयक्तिक नियंत्रण न देणं
Conclusion:
“खरात प्रकरण” हा केवळ श्रद्धेचा विषय नाही. तो मानवी मनाची गरज, सामाजिक रचना आणि योजनाबद्ध फसवणूक यांचा एकत्रित परिणाम आहे. त्यामुळे अशा प्रकरणांकडे बघताना पीडितांना दोष देण्यापेक्षा त्यामागील मानसशास्त्र समजून घेणं आणि समाजात जागरूकता निर्माण करणं अधिक आवश्यक आहे.
समाज म्हणून आपली जबाबदारी आहे—भीती नव्हे, तर समज; अंधविश्वास नव्हे, तर जागरूकता निर्माण करणं.
सकाळ+चे सदस्य व्हा
शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.
Read Marathi news and watch Live TV. Breaking news from Maharashtra, India, Pune, Mumbai, Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle at SaamTV. Get Live Marathi news on Mobile. Download the Saam Tv app for Android and IOS.