पॉलीसिस्टिक ओव्हरी सिंड्रोम (PCOS) म्हटले की सामान्यतः अनियमित किंवा मासिक पाळी चुकणे ही लक्षणे समोर येतात. मात्र, PCOS ची लक्षणे केवळ मासिक पाळीपुरती मर्यादित नसतात. ही लक्षणे हळूहळू विकसित होऊ शकतात किंवा सामान्य वाटणाऱ्या समस्यांसारखी दिसू शकतात. त्यामुळे अनेक महिला त्याकडे PCOS चे लक्षण म्हणून दुर्लक्ष करतात. या कमी परिचित लक्षणांविषयी जागरूकता असल्यास PCOS चे लवकर निदान आणि योग्य व्यवस्थापन करण्यास मदत होऊ शकते.

त्वचा आणि केसांमधील बदलांकडेही लक्ष द्या

PCOS मुळे होणाऱ्या हार्मोनल असंतुलनाचे संकेत मुरुमांच्या स्वरूपात दिसू शकतात. विशेषतः जबड्याच्या आसपास आणि हनुवटीखाली मुरुम येणे हे त्यापैकी एक लक्षण असू शकते. चेहरा आणि शरीरावर अतिरिक्त केसांची वाढ होणे, म्हणजेच हिर्सुटिझम, हे देखील PCOS चे एक लक्षण असू शकते; मात्र अनेकदा त्याकडे दुर्लक्ष केले जाते. काही महिलांमध्ये डोक्यावरील केस गळणे किंवा केस विरळ होणेही दिसू शकते. ही लक्षणे शरीरातील अँड्रोजन हार्मोन्सच्या वाढलेल्या पातळीशी संबंधित असू शकतात; मात्र त्यामागे इतरही कारणे असू शकतात.

दुर्लक्षित राहणाऱ्या या लक्षणांकडे लक्ष द्या

डॉ. अरविंद बडिगर, टेक्निकल डायरेक्टर, BDR Pharmaceuticals International Pvt. Ltd यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, वजन कमी करण्यात अडचण येणे किंवा विशेषतः पोटाभोवती वजन वाढणे हे काही महिलांमध्ये PCOS शी संबंधित असू शकते. मात्र, PCOS केवळ जास्त वजन असलेल्या महिलांनाच होतो असे नाही. त्यामुळे वजनाच्या आधारावर PCOS ची शक्यता नाकारता येत नाही.

त्वचेचा रंग बदलणे: मान, काखा आणि जांघेच्या भागात त्वचा काळवंडणे किंवा जाड होणे हे इन्सुलिन प्रतिरोधाचे लक्षण असू शकते, ज्याचा PCOS शी संबंध आढळतो.

मूड आणि ऊर्जेतील बदल: सतत थकवा जाणवणे, उदास वाटणे किंवा मूडमध्ये वारंवार बदल होणे हीदेखील काही महिलांमध्ये PCOS शी संबंधित लक्षणे असू शकतात. मात्र, ही लक्षणे केवळ PCOS पुरती मर्यादित नाहीत आणि इतर कारणांमुळेही होऊ शकतात.

प्रजननक्षमतेशी संबंधित लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नका

PCOS मुळे काही महिलांना वंध्यत्व किंवा गर्भधारणा होण्यात अडचणी येऊ शकतात. मासिक पाळी नियमित दिसत असली तरी अंडोत्सर्जन (Ovulation) अनियमित असू शकते. PCOS प्रत्येक महिलेमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारे दिसून येतो आणि त्याची लक्षणे कालांतराने बदलू शकतात. त्यामुळे गर्भधारणेशी संबंधित अडचणी असल्यास त्याबाबत डॉक्टरांशी चर्चा करणे महत्त्वाचे आहे.

लक्षणे कायम राहिल्यास काय करावे?

मासिक पाळीचे चक्र आणि इतर लक्षणांची नोंद ठेवावी. मुरुम, अतिरिक्त केसांची वाढ किंवा केस गळणे आणि वजनातील बदल याकडेही लक्ष द्यावे.

या नोंदी डॉक्टरांशी चर्चा करताना उपयुक्त ठरू शकतात.

नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप आणि फायबर व प्रथिनेयुक्त संतुलित आहार यांसह निरोगी जीवनशैलीचा अवलंब करावा.

लक्षणे सातत्याने जाणवत असल्यास किंवा एकापेक्षा जास्त लक्षणे दिसत असल्यास स्त्रीरोगतज्ज्ञ किंवा एंडोक्रायनोलॉजिस्ट यांचा सल्ला घ्यावा.

लवकर लक्ष देणे का महत्त्वाचे आहे?

PCOS ही केवळ मासिक पाळीशी संबंधित समस्या नसून हार्मोनल आणि मेटाबॉलिक समस्या आहे. त्याची लक्षणे प्रत्येक महिलेमध्ये वेगवेगळी असू शकतात. काही महिलांमध्ये स्पष्ट लक्षणे दिसूनही येत नाहीत. त्यामुळे मासिक पाळी, त्वचा, केस, वजन, मूड आणि प्रजननक्षमतेतील बदलांकडे लक्ष देणे महत्त्वाचे आहे. अशा बदलांची जाणीव झाल्यास योग्य वेळी डॉक्टरांचा सल्ला घेऊन निदान आणि व्यवस्थापन करता येऊ शकते.