प्राचीन जेरुसलेमच्या उत्खननात पुरातत्त्वज्ञांनी एक महत्त्वाचा शोध लावला आहे. ‘सिटी ऑफ डेव्हिड’ या ठिकणी जेरुसलेम वॉल्स नॅशनल पार्कमध्ये त्यांना एक विशाल खंदक आढळला आहे. बायबलमध्ये उल्लेख केल्याप्रमाणे, या शोधामुळे जेरुसलेम दोन विभागांत विभागलेलं होतं, हे आता स्पष्ट झालं आहे.

हा खंदक सुमारे नऊ मीटर खोल आणि तीस मीटर रुंद आहे. संशोधकांच्या मते, यामुळे वरचा शहरभाग जिथे मंदिर आणि राजवाडा होता आणि खालचा शहरभाग यांच्यात भौगोलिक विभागणी झाली होती. उंच दगडी तटबंदीमुळे हा भाग ओलांडणं अशक्य होतं. त्यामुळे ‘सिटी ऑफ डेव्हिड’ आणि मंदिर पर्वत तसंच ओफेल प्रदेश यांच्यात हा खंदक नैसर्गिक अडसर ठरला होता.

पुरातत्त्वज्ञांना या खंदकाचा उद्देश नीट समजला नव्हता. मात्र पुढील संशोधनानंतर स्पष्ट झालं की, तो खालच्या शहराच्या उत्तरेकडील तटबंदीचा भाग होता. यामुळे दक्षिणेकडील निवासी वस्ती आणि उत्तरेकडील दुर्ग (अक्रोपोलिस) यांची सीमा ठरली होती. हा खंदक सुमारे तीन हजार वर्षांपूर्वीचा असून तो राजा योशियाच्या काळातील म्हणजेच यहूदाच्या राज्याची राजधानी असलेल्या जेरुसलेममधील आहे.

गेल्या १५० वर्षांच्या संशोधनानंतर, अखेर या तटबंदीचं संपूर्ण रूप समोर आलं आहे. संशोधकांच्या म्हणण्यानुसार, या खंदकामुळे जेरुसलेमचा नैसर्गिक भूभागच बदलला गेला. शहरात येणाऱ्या प्रत्येकाला इथल्या शासकांची सत्ता आणि सामर्थ्य दाखवण्याच्या हेतूनेच ही बांधणी करण्यात आली होती.

१९६० च्या दशकात करण्यात आलेलं उत्खनन

हा खंदक पहिल्यांदाच समोर आलेला नाही. १९६० च्या दशकात ब्रिटिश पुरातत्त्वज्ञ कॅथलीन केन्यॉन यांनी सिटी ऑफ डेव्हिडमध्ये उत्खनन केलं होतं. त्या वेळेस पूर्वेकडील भागात दगड नैसर्गिक उतारावरून उत्तरेकडे खाली जाताना पाहायला मिळाले होते. त्यांना तो भाग नैसर्गिक दरी असल्याचं वाटलं होतं. पण आता स्पष्ट झालं आहे की, तो प्रत्यक्षात खंदकाचाच एक भाग होता.

जेरुसलेम हे तीन अब्राहमी धर्मांचे यहुदी, ख्रिश्चन आणि इस्लाम पवित्र स्थळ मानलं जातं. हे जगातील सर्वात प्राचीन शहरांपैकी एक असून ते अनेकदा जिंकले गेलं, नष्ट झालं आणि पुन्हा उभारलं गेलं.