दाऊद इब्राहिम, छोटा राजन आणि मन्या सुर्वे या मुंबईतील चर्चित गुन्हेगारी विश्वातील नावांभोवती अनेक किस्से आणि घटना जोडल्या गेल्या आहेत. या गुन्हेगारी विश्वात त्यांचा प्रवेश कसा झाला, त्यांच्यातील संबंध कसे निर्माण झाले, पुढे त्यांच्यात संघर्ष कसा वाढला आणि या काळात अंडरवर्ल्डचे कामकाज कशा पद्धतीने चालत होते, याबाबत एएनआयच्या विशेष मुलाखतीत क्राईम लेखक आणि शोध पत्रकार विवेक अग्रवाल यांनी सविस्तर माहिती दिली. छोटा राजनच्या गुन्हेगारीतील सुरुवातीपासून दाऊदसोबतच्या त्याच्या संबंधांपर्यंत, तसेच मन्या सुर्वेच्या कार्यपद्धतीपासून त्या काळातील टोळ्यांच्या प्रभावापर्यंत अनेक महत्त्वाचे संदर्भ त्यांनी या मुलाखतीत मांडले आहेत.

प्रश्न : छोटा राजन गुन्हेगारीच्या दुनियेत कसा आला? त्याची आणि दाऊदची जी लेजेंडरी फाइट झाली, ती नेमकी कशी झाली?

छोटा राजनचं खरं नाव राजेंद्र सदाशिव निकाळजे आहे. तो चेंबूर परिसरातील टिळकनगरमध्ये राहत होता. टिळकनगर ही काही छोटी जागा नाही. ती एक मोठी कॉलनी आहे. तिथे अनेक बहुमजली इमारतींचा मोठा कॉम्प्लेक्स आहे. मूलतः हा मराठीबहुल परिसर आहे. तिथे मराठी भाषिक लोक मोठ्या प्रमाणावर राहतात. तिथल्या आसपासच्या परिसरातील मुलं ही प्रामुख्याने मध्यमवर्गीय किंवा निम्न मध्यमवर्गीय कुटुंबांमधली होती.

तिथे जवळच सहकार सिनेमा होता. त्या काळात, म्हणजे साधारण ६०, ७० आणि ८०च्या दशकात, सिनेमा ही एक वेगळीच स्वप्नांची दुनिया होती. नवीन चित्रपट प्रदर्शित झाला की त्याच्या तिकिटांचा काळाबाजार मोठ्या प्रमाणावर चालायचा. हा एक चांगला पैसा मिळवून देणारा व्यवसाय होता. थिएटरचा मालक आणि तिकिटांचा काळाबाजार करणाऱ्या लोकांचा गट किंवा त्यांचा गँग बॉस यांच्यामध्येही काही प्रकारचे संबंध असायचे.

प्रश्न : चेंबूरमध्ये त्या काळात चित्रपटांचं शूटिंगही व्हायचं ना? आर.के. स्टुडिओमध्येच त्यांचं घरही होतं ना?

हो. चेंबूरमध्ये अनेक चित्रपटांचं शूटिंग व्हायचं. आर.के. स्टुडिओही तिथेच होता. हो, स्टुडिओच्याच परिसरात त्यांचं घर होतं. आता तो स्टुडिओ विकला गेला आहे आणि तिथे मल्टिप्लेक्स किंवा मल्टी-कॉम्प्लेक्स उभे राहणार आहेत. चेंबूरमधील शेल कॉलनीमध्येही लग्न समारंभ वगैरे व्हायचे. पण ही ठिकाणं त्या परिसरापासून बरीच दूर होती. त्याकाळी बहुतांश शूटिंग स्टुडिओच्या आतच व्हायचं. बाहेर रस्त्यावरची दृश्यं शूट केली जात असतील, तर तो वेगळा विषय आहे.

त्या काळात तिथे ‘बडा राजन’ नावाचा एक प्रभावशाली व्यक्ती होता. त्याला डॉन म्हणता येणार नाही; तो त्या परिसरातील एका गटाचा रिंग लीडर होता. तो दक्षिण भारतीय होता. सहकार सिनेमा आणि आसपासच्या काही थिएटरमधील तिकिटांच्या काळाबाजारावर त्याचा प्रभाव होता. राजेंद्र, म्हणजेच पुढे ‘छोटा राजन’ म्हणून ओळखला गेलेला मुलगा, त्यावेळी तिथे तिकिटांच्या काळाबाजारात छोट्या-मोठ्या स्वरूपात काम करत होता. त्यावेळी त्याचं वयही खूप कमी होतं.

एकदा तिथे पोलिसांनी छापा टाकला. तिकिटांचा काळाबाजार करणाऱ्या लोकांवर पोलिस कारवाई करत होते. त्यांच्यात मारामारी झाली आणि लाठ्यांचा वापर सुरू झाला. छोटा राजन उंचीनेही कमी होता आणि वयानेही लहान होता. पण तो स्वभावाने दबंग होता. त्याला नेमकं कशाचा राग आला, हे माहीत नाही; पण त्याने एका पोलिस कर्मचाऱ्याची लाठी हिसकावून घेतली आणि एकट्यानेच पोलिसांना मारायला सुरुवात केली. त्याने पोलिसांना तिथून पळवून लावलं. ही गोष्ट बडा राजनला कळली. त्याला वाटलं, ‘या मुलात काहीतरी आहे. याला बोलवा.’ त्यानंतर राजेंद्र बडा राजनसोबत जोडला गेला.

राजेंद्र असल्यामुळे हळूहळू तो ‘राजन’ म्हणून ओळखला जाऊ लागला. आणि आधीच एक ‘बडा राजन’ असल्यामुळे हा ‘छोटा राजन’ झाला. अशा प्रकारे त्याचं नाव ‘छोटा राजन’ पडलं. सहकार सिनेमाबाहेर तिकिटांचा काळाबाजार करणारा हा मुलगा हळूहळू गुन्हेगारीच्या दुनियेत पुढे जाऊ लागला. पुढे त्याच्याशी संबंधित काही गुन्हे घडले आणि त्याच्या काही कारवायांची, त्यामागील प्लॅनिंगची माहिती दाऊदपर्यंत पोहोचली. त्यानंतर दाऊदच्या गटाकडून त्याला त्यांच्यासोबत येण्याचं निमंत्रण मिळालं.

त्याने डी-कंपनी जॉइन केली. हा साधारण १९८०च्या दशकाच्या उत्तरार्धातील काळ होता. त्यानंतर दोघांनी एकत्र गट तयार करून काम करण्याचा सिलसिला सुरू झाला.

प्रश्न : त्या काळात धर्माचा मुद्दा त्यांच्या नात्यामध्ये अडथळा नव्हता?

छोटा राजन स्वतःला मोठा हिंदूभक्त मानत होता. तर दाऊद स्वतःला मुस्लिमांचा रक्षक मानत होता, असं म्हटलं जातं. पण गुन्हेगारीच्या दुनियेत त्या दोघांनी एकत्र काम केलं. गुन्हेगारीच्या दुनियेत १९९२ पूर्वी धर्माचा किंवा अशा कोणत्याही गोष्टीचा फारसा संबंध नव्हता. उदाहरण घ्यायचं झालं तर फिल्म इंडस्ट्रीमध्येही त्यावेळी अशा प्रकारची फार मोठी विभागणी नव्हती. हिंदू-मुस्लिम असो किंवा राजकीय विचारांचे मतभेद असोत, त्यावरून फिल्म इंडस्ट्रीमध्ये मोठी विभागणी झालेली दिसत नव्हती.

प्रश्न : दाऊदसोबत काम करत असताना दाऊद छोटा राजनला आपल्या कुटुंबातील सदस्याप्रमाणे मानत होता का? की अनीस वगैरे लोकांना त्याच्या गँगमध्ये जास्त महत्त्व होतं?

छोटा राजनची दाऊदच्या गँगमध्ये असलेलं महत्त्व किती होतं, हे एका घटनेवरून समजून घेता येईल. छोटा राजन भारतातून फरार होऊन दुबईला पोहोचला होता. तिथे त्याला सुजातासोबत लग्न करायचं होतं. आता दुबईमध्ये लग्नासाठी पंडित कुठून आणायचा, सेहरा कुठून आणायचा, हा प्रश्न होता. दाऊदने त्याच्या लग्नासाठी या सगळ्या गोष्टींची व्यवस्था केली. त्याने पंडित बोलावला. एवढंच नाही, तर त्या लग्नात मोठ्या भावाप्रमाणे त्याने सुजाताचं कन्यादान केल्याची माहिती समोर येते.

मला माहीत नाही की ही माहिती कितपत खरी आहे; पण अशी माहिती समोर येते आणि त्यांच्या लग्नाचे फोटोही उपलब्ध आहेत. त्या फोटोंमध्ये छोटा राजन आणि सुजाता वर-वधूच्या वेशात दिसतात, तर दाऊद आणि महजबीनही त्यांच्यासोबत उभे असल्याचं दिसतं. दाऊदने त्यावेळी थ्री-पीस सूट घातलेला दिसतो. त्यामुळे दाऊदचा छोटा राजनवर केवळ विश्वास नव्हता, तर त्यापेक्षा खूप अधिक जवळचं नातं होतं, असं या घटनेवरून दिसतं. अनीस, नूरा, मुस्तकीम किंवा दाऊदचे इतर भाऊ यांच्यापेक्षा छोटा राजनला तो अधिक महत्त्व देत असे, असंही सांगितलं जातं. पण त्याच वेळी छोटा राजनविरोधात गँगमध्ये एक प्रकारचं सातत्यपूर्ण ‘सिनिस्टर कॅम्पेन’ सुरू होतं.

प्रश्न : दाऊद आणि अरुण गवळी यांच्यातील संघर्षाला हिंदू-मुस्लिम किंवा धार्मिक रंग होता का? कारण एकीकडे दाऊद होता आणि दुसरीकडे अरुण गवळी. तसंच बाळ ठाकरे यांनीही “तुमच्याकडे दाऊद असेल, तर आमच्याकडे अरुण गवळी आहे,” असे म्हटल्याचे सांगितले जाते. त्यामुळे या संघर्षात धर्माचा मुद्दा होता, असे म्हणता येईल का?

हा धार्मिक संघर्ष नव्हता. हा एका राजकीय मानसिकतेतून निर्माण झालेला विभाजनाचा मुद्दा होता. अंडरवर्ल्डमधील संघर्ष म्हणून पाहिल्यास, अरुण गवळी आणि दाऊद यांच्यातील दुश्मनीमागे धर्म कधीच कारणीभूत नव्हता. त्यांच्यातील भांडण किंवा वैर हे कधीही हिंदू विरुद्ध मुस्लिम अशा स्वरूपाचे नव्हते.

प्रश्न : दाऊद आणि अरुण गवळी हे दोघेही माफिया डॉन होते ना?

हो, ते डॉन होते. मात्र त्यांच्यातील संघर्ष धार्मिक नव्हता. त्यांच्या भांडणामागे हिंदू-मुस्लिम असा कोणताही मुद्दा नव्हता. यामध्ये मन्या सुर्वेचाही उल्लेख करता येईल. त्याच्या काही फोटोंमध्ये तो जीभ बाहेर काढून पोझ देताना दिसतो. मन्या सुर्वे स्वतःला ‘हिंदू डॉन’ म्हणवून घेत असे.

प्रश्न : मन्या सुर्वेने दाऊद इब्राहिम आणि त्याच्या संपूर्ण गँगला संपवण्याची घोषणा केली होती, असंही ऐकलंय, हे खरं आहे का?

हो, त्याने असं सांगितले जातं. मात्र हे मुंबईतील बॉम्बस्फोटांनंतरचे नव्हते. त्याच्या मृत्यूपूर्वीच, म्हणजेच त्याच्या एन्काउंटरच्या खूप आधीचा हा संदर्भ आहे. मन्या सुर्वेचा एन्काउंटर हा त्या काळातील अतिशय प्रसिद्ध एन्काउंटर मानला जातो. मन्या सुर्वे अतिशय जिद्दी आणि विक्षिप्त स्वभावाचा होता. कोणाला मारण्यापूर्वी आपण हे का करत आहोत, याचा विचार करण्याची त्याची मानसिकता नव्हती. तो अत्यंत आक्रमक होता. जेलमध्ये असतानाही तो गुन्हेगारीची आणि दरोड्यांची योजना करत असे. जेम्स हेडली चेसच्या कादंबऱ्या वाचून तो दरोडे घालण्याच्या पद्धती आणि त्यांचे नियोजन शिकत असे, असे सांगितले जाते.

जेल प्रशासनाने त्याच्याशी थोडी जरी कडक भूमिका घेतली, तरी तो लगेच टोकाची भूमिका घ्यायचा. एकदा त्याने जेलमध्ये उपोषण केले होते. त्या उपोषणामुळे त्याचे जवळपास सहा किलो वजन कमी झाले होते. त्यानंतर त्याला जबरदस्तीने अन्न देण्याची, म्हणजेच नॅसल फीडिंगची प्रक्रिया सुरू करण्यात आली होती.