Surabhi Jayashree Jagdish
पृथ्वीच्या वातावरणाच्या वर आणि विविध आकाशीय पिंडांच्या मधील विशाल प्रदेशाला अंतराळ म्हणतात. साधारणपणे समुद्रसपाटीपासून सुमारे 100 किलोमीटर उंचीवरील कार्मन रेषेपासून अंतराळाची सुरुवात मानली जाते.
ध्वनी ही एक यांत्रिक तरंग आहे. तिचा प्रसार होण्यासाठी हवा, पाणी किंवा घन पदार्थ यांसारख्या माध्यमाची आवश्यकता असते. माध्यमातील कणांच्या कंपनांमुळे ध्वनीलहरी एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी पोहोचतात.
पृथ्वीच्या वातावरणात मोठ्या प्रमाणात हवा असल्यामुळे ध्वनी सहजपणे प्रवास करू शकतो. एखादा आवाज निर्माण झाला की हवेचे कण कंपन करू लागतात आणि ध्वनीलहरी पुढे सरकतात. या ध्वनीलहरी आपल्या कानांपर्यंत पोहोचल्यावर आपल्याला आवाज ऐकू येतो.
अंतराळात हवा जवळपास नसल्यामुळे त्याठिकाणी ध्वनीलहरींना प्रवास करता येत नाही. ध्वनीचा प्रसार करण्यासाठी आवश्यक माध्यमच उपलब्ध नसल्यामुळे ध्वनीलहरी पुढे सरकत नाहीत.
अंतराळात ताऱ्यांचे स्फोट, सुपरनोव्हा आणि इतर अनेक मोठ्या खगोलीय घटना घडत असतात. या घटनांमधून प्रचंड ऊर्जा आणि प्रकाश बाहेर पडतो, परंतु ध्वनीलहरी वाहून नेण्यासाठी हवा नसते.
अंतराळवीरांच्या स्पेससूटमध्ये आणि अंतराळयानात श्वास घेण्यासाठी हवा असते. ते एकमेकांशी संवाद साधण्यासाठी रेडिओ लहरींचा वापर करतात कारण रेडिओ लहरी निर्वातातूनही प्रवास करू शकतात. त्यामुळे अंतराळातही त्यांचा संपर्क कायम राहतो.
ध्वनी आणि प्रकाश यांच्या प्रवासाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. प्रकाश आणि रेडिओ लहरी निर्वातातून सहज प्रवास करतात मात्र ध्वनीला माध्यमाशिवाय प्रवास करता येत नाही. म्हणूनच अंतराळात प्रकाश दिसतो, संदेश पोहोचतात, पण कोणताही आवाज ऐकू येत नाही.