Bharat Jadhav
दरवर्षी हिवाळा जवळ येऊ लागला की दिवस लहान होऊ लागतात आणि काही लोकांना कोणत्याही स्पष्ट कारणाशिवाय दुःखाची भावना जाणवू लागते. बहुतेकजण याकडे 'हिवाळ्याचा ऋतू' किंवा 'आळस' असे म्हणून दुर्लक्ष करतात. मात्र, डॉक्टरांच्या मते, ही 'सीझनल अफेक्टिव्ह डिसऑर्डर' (SAD) नावाची एक मानसिक आरोग्यविषयक स्थिती असू शकते.
यू.एस. नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ हेल्थनुसार, जगभरातील लाखो लोक या स्थितीने प्रभावित आहेत. यावरील उपचार म्हणजे महागडी औषधे नसून, प्रखर प्रकाश—ज्याला 'लाईट थेरपी' (प्रकाश उपचार) असे म्हणतात.
'SAD' (सॅड) ची ओळख सर्वप्रथम १९८४ मध्ये डॉ. नॉर्मन रोझेन्थल आणि त्यांच्या टीमने करून दिली. ते त्यावेळी नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ हेल्थमध्ये संशोधक होते. 'SAD' हा शब्दप्रयोग त्यांनीच शोधून काढला होता. डॉ. नॉर्मन यांच्या मते, हे नाव लोकप्रिय झाले कारण ते लक्षात ठेवण्यास अत्यंत सोपे आहे.
SAD (सीझनल अफेक्टिव्ह डिसऑर्डर) सहसा शरद ऋतूत सुरू होते आणि हिवाळ्यात सर्वाधिक त्रासदायक ठरते. वसंत किंवा उन्हाळ्यात ही स्थिती आपोआप सुधारते. याला 'विंटर-पॅटर्न SAD' (हिवाळी स्वरूपातील SAD) असे म्हणतात. याचे एक सौम्य स्वरूपही असते, ज्याला 'सबसिंड्रोमल SAD' (subsyndromal SAD) म्हणतात; यामध्ये लक्षणे तितकी तीव्र नसतात.
आपल्या डोळ्यांत काही खास प्रकारच्या पेशी असतात, ज्या निळ्या प्रकाशाला ओळखतात. सूर्यप्रकाशात निळ्या प्रकाशाचे प्रमाण भरपूर असते. जेव्हा या पेशी निळ्या प्रकाशाला शोषून घेतात, तेव्हा मेंदूतील 'सतर्कता केंद्र' सक्रिय होतात, ज्यामुळे आपल्याला जागृत आणि ताजेतवाने वाटते.
पिट्सबर्ग विद्यापीठातील संशोधक कॅथरीन रोकलिन यांनी केलेल्या अभ्यासानुसार ज्यांना SAD आहे, ते निळ्या प्रकाशाला कमी संवेदनशील असल्याचे दिसून आले. हिवाळ्याच्या महिन्यांत जेव्हा प्रकाश मर्यादित असतो, तेव्हा 'जागे होण्यासाठी' आणि 'आनंदी वाटण्यासाठी' आवश्यक असलेले संकेत त्यांच्या मेंदूपर्यंत नीट पोहोचू शकत नाहीत.
कमी सूर्यप्रकाशामुळे हायपोथॅलॅमसवर परिणाम होतो. जो मेंदूचा एक भाग आहे आणि शरीराचे अंतर्गत घड्याळ (सर्केडियन लय) नियंत्रित करतो. यामुळे मेलाटोनिन (झोपेचा हार्मोन) आणि सेरोटोनिन (मनोदशा नियंत्रित करणारा हार्मोन) यांचे असंतुलन होत असते.
हिवाळ्यात शरीर अधिक प्रमाणात मेलाटोनिन तयार करते, ज्यामुळे जास्त झोप येणे आणि सुस्ती जाणवणे असे प्रकार घडतात; तर सेरोटोनिनच्या पातळीत होणारी घट तुमच्या मनस्थितीवर (मूडवर) नकारात्मक परिणाम करू शकते.
सूर्यप्रकाशामुळे तुमच्या मेंदूला 'ऊर्जा' (चार्ज) मिळते. जेव्हा सूर्यप्रकाश कमी असतो, तेव्हा मेंदूची ही 'ऊर्जा मिळवण्याची प्रणाली' कमकुवत होते, परिणामी तुमच्या मनस्थितीवर, झोपेवर आणि ऊर्जेच्या पातळीवर विपरीत परिणाम होतो.