Surabhi Jayashree Jagdish
नांदेड जिल्ह्यातील कंधार किल्ल्याभोवती असलेला खोल खंदक आजही इतिहासप्रेमींना आश्चर्यचकित करतो. कडक उन्हाळ्यातही या खंदकातील पाणी पूर्णपणे आटत नाही, यामागे राष्ट्रकूट काळातील अत्यंत प्रगत जलअभियांत्रिकी लपलेली आहे.
त्या काळात किल्ल्याच्या संरक्षणासाठी पाणी, भूभाग आणि दगडी रचनांचा अतिशय वैज्ञानिक वापर करण्यात आला होता. त्यामुळे कंधार किल्ला हा फक्त युद्धकिल्ला नसून “एक्वा डिफेन्स इंजिनीयरींग”चा उत्कृष्ट नमुना मानला जातो.
कंधार किल्ल्याभोवती जवळपास १०० फूट रुंद आणि २५ फूट खोल खंदक बांधण्यात आला होता. हा खंदक सतत पाण्याने भरलेला राहावा यासाठी त्याची रचना नैसर्गिक जलस्रोतांशी जोडून करण्यात आली होती.
किल्ल्याजवळील भूगर्भातील जलस्तर आणि मन्याड नदी परिसरातील ओलावा याचा उपयोग राष्ट्रकूट अभियंत्यांनी हुशारीने केला होता. खंदकाचा तळ पूर्णपणे सिमेंटसारखा बंद न ठेवता दगडी आणि मातीच्या मिश्र थरांनी तयार करण्यात आला, ज्यामुळे जमिनीतून नैसर्गिक झिरपण सुरू राहत असे. त्यामुळे प्रखर उन्हात वरचं पाणी कमी झालं तरी खालून येणारं झिरपणारं पाणी खंदकाला ओलावा देत राहायचं.
“एक्वा डिफेन्स इंजिनीयरींग” म्हणजे पाण्याचा वापर करून किल्ल्याचं संरक्षण मजबूत करण्याची युद्धतांत्रिक पद्धत होय. राष्ट्रकूट राजांनी खंदक, जलवाहिन्या, पाणीसाठे आणि नैसर्गिक उतार यांचा एकत्रित वापर करून शत्रूला अडवण्याची योजना तयार केली होती.
किल्ल्याच्या दुहेरी तटबंदीमुळे शत्रूने पहिली भिंत ओलांडली तरी खंदकामुळे पुढे जाणं कठीण होत असे. खंदकानंतर उंच दगडी भिंती आणि बुरुज बांधल्यामुळे सैनिकांना वरून सहज हल्ला करता येत असे. सपाट भूभागावर किल्ला असल्याने संरक्षणासाठी पाण्याच्या खंदकाचा वापर हा अत्यंत महत्त्वाचा भाग बनवण्यात आला होता.
किल्ल्याच्या पूर्वेला मन्याड नदी आणि इतर बाजूंना नैसर्गिक टेकड्या असल्यामुळे पाण्याचा प्रवाह नियंत्रित ठेवणं सोपं होतं. पावसाळ्यात साचणारं पाणी खंदकात साठवून दीर्घकाळ टिकवण्याची व्यवस्था करण्यात आली होती.