Surabhi Jayashree Jagdish
रेल्वेचे रुळ पूर्णपणे गंजरोधक धातूपासून बनवलेले नसतात. पाऊस, आर्द्रता आणि हवेतल्या ऑक्सिजनच्या संपर्कामुळे स्टीलच्या रुळांवरही गंजाची प्रक्रिया होऊ शकते. मात्र हा गंज अनेकदा पृष्ठभागावरच मर्यादित राहतो आणि त्यामुळे रुळ पूर्णपणे खराब झाल्यासारखे दिसत नाहीत.
रेल्वे रुळांसाठी साध्या लोखंडाऐवजी विशिष्ट गुणधर्म असलेले रेल-ग्रेड स्टील वापरलं जातं. या स्टीलमध्ये कार्बन आणि इतर घटकांचं प्रमाण नियंत्रित ठेवलं जातं. ज्यामुळे त्याला आवश्यक मजबुती, कणखरपणा आणि झीज सहन करण्याची क्षमता मिळते.
रुळांवर साचलेलं पाणी जास्त काळ राहिल्यास गंजण्याची प्रक्रिया वेगाने होऊ शकते. म्हणून रेल्वे ट्रॅकची रचना आणि त्याखालील ट्रॅक-बेड पाण्याचा निचरा होण्याच्या दृष्टीने तयार केला जातो. त्यामुळे रुळ सतत पाण्यात बुडून राहण्याची परिस्थिती सामान्यतः निर्माण होत नाही.
रेल्वेच्या चाकांचा रुळाच्या वरच्या पृष्ठभागाशी सतत संपर्क आणि घर्षण होत असतं. या प्रक्रियेमुळे वरच्या चालण्याच्या पृष्ठभागावर तयार होणारा ऑक्साइड किंवा गंजाचा थर टिकून राहणं कठीण होतं.
रुळाचा वरचा भाग चाकांच्या सतत संपर्कामुळे मोठ्या प्रमाणात घासला जातो. पण बाजूचे आणि कमी संपर्कात येणारे भाग वेगळ्या प्रकारे झिजतात. त्यामुळे रुळाच्या काही भागांवर तपकिरी किंवा काळसर गंज दिसू शकतो.
रेल्वे रुळांची नियमित तपासणी केली जाते आणि खराब झालेला किंवा आवश्यकतेपेक्षा जास्त झिजलेला भाग दुरुस्त अथवा बदलला जाऊ शकतो. ट्रॅकची स्थिती तपासण्यासाठी दृश्य पाहणीसोबत विविध तांत्रिक तपासणी पद्धतींचाही वापर केला जातो.
रेल्वे रुळांवर गंजाची प्रक्रिया होत नाही असे म्हणणे वैज्ञानिकदृष्ट्या अचूक नाही. योग्य परिस्थितीत रुळांच्या कमी घासल्या जाणाऱ्या भागांवर ऑक्सिडेशनमुळे गंज दिसू शकतो. मात्र, उच्च दर्जाचे रेल-ग्रेड स्टील, सततचा चाकांचा संपर्क, पाण्याचा निचरा आणि नियमित देखभाल यामुळे रुळांवर गंजाचा परिणाम सामान्य लोखंडी वस्तूंप्रमाणे सहज जाणवत नाही.