Surabhi Jayashree Jagdish
शिंकताना डोळे आपोआप का बंद होतात, हा प्रश्न तुम्हालाही कधी पडला आहे का? ही केवळ सवय नसून शरीराची नैसर्गिक रिफ्लेक्स क्रिया आहे. यामागचं वैज्ञानिक कारण काय आहे ते जाणून घेऊया.
शिंका येणं ही नाकातील धूळ, परागकण, धूर किंवा इतर त्रासदायक कण बाहेर टाकण्यासाठी शरीराची नैसर्गिक संरक्षणात्मक प्रतिक्रिया आहे. ही क्रिया मेंदूतील रिफ्लेक्स सिस्टीमद्वारे नियंत्रित केली जाते. त्यामुळे शिंका येणं हे शरीराच्या संरक्षण यंत्रणेचा एक महत्त्वाचा भाग मानलं जातं.
शिंक येताना चेहरा, नाक, तोंड आणि घशाभोवतीचे अनेक स्नायू एकाच वेळी एक्टिव्ह होतात. या प्रक्रियेत डोळ्यांभोवतीचे स्नायूदेखील आकुंचन पावतात. त्यामुळे डोळे नकळत बंद होणं ही अगदी सामान्य बाब आहे.
शिंकताना डोळे बंद करण्यासाठी आपल्याला जाणीवपूर्वक प्रयत्न करावे लागत नाहीत. ही पूर्णपणे अनैच्छिक म्हणजेच आपोआप घडणारी रिफ्लेक्स क्रिया आहे. त्यामुळे बहुतेक लोकांना शिंकताना डोळे उघडे ठेवणं कठीण होतं.
शिंकताना तोंड आणि नाकातून हवा मोठ्या वेगाने बाहेर फेकली जाते. त्याचवेळी धूळ किंवा सूक्ष्म कणही बाहेर येऊ शकतात. त्यामुळे डोळे बंद झाल्याने अशा कणांपासून काही प्रमाणात संरक्षण मिळण्यास मदत होते.
शिंक ही शरीरातील दाब अचानक बाहेर सोडणारी प्रक्रिया आहे. या वेळी हवेचा वेग खूप जास्त असू शकतो आणि त्यासोबत सूक्ष्म थेंब किंवा कण बाहेर पडतात.
वैद्यकीयदृष्ट्या डोळे उघडे ठेवून शिंकणं अशक्य नाही. मात्र बहुतांश लोकांमध्ये रिफ्लेक्स इतका तीव्र असतो की डोळे आपोआप मिटतात. त्यामुळे प्रत्यक्षात डोळे उघडे ठेवून शिंकणारे लोक फारच कमी आढळतात.