Bharat Jadhav
यामागे कोणतेही रहस्य नाही; उलट, यात भौतिकशास्त्राचे आणि ध्वनीशास्त्राचे एक अत्यंत मनोरंजक तत्त्व कार्यरत असते. रिकाम्या खोलीत आपल्या आवाजासोबत नेमके काय घडते, हे आपण जाणून घेऊया.
नासाच्या म्हणण्यानुसार ध्वनीचे वर्तन अनेक बाबतीत प्रकाशाच्या वर्तनाशी मिळतेजुळते असते. ज्याप्रमाणे आरसा प्रकाशाचे परावर्तन करतो, त्याचप्रमाणे काँक्रीट, काच किंवा टाइल्सपासून बनवलेल्या भिंतींसारखे कडक पृष्ठभाग ध्वनीसाठी 'ध्वनी-आरशांचे' काम करतात.
साहित्य असलेल्या खोलीत सोफे, गालीचे आणि पडदे यांसारख्या मऊ वस्तू ध्वनी ऊर्जेला शोषून घेतात. मात्र रिकाम्या खोलीत अशा वस्तू नसल्यामुळे ध्वनी भिंतींवर आदळून कोणत्याही अडथळ्याशिवाय परत येत असतो.
'होल बिल्डिंग डिझाइन गाइड' नुसार, प्रत्येक पदार्थाची स्वतःची अशी विशिष्ट ध्वनी-शोषण क्षमता असते. विटा किंवा काँक्रीटसारखे कडक पदार्थ, त्यांच्यावर आदळणाऱ्या आवाजापैकी ९५ ते ९९ टक्के आवाज परावर्तित करतात. याच कारणामुळे, एखाद्या रिकाम्या जागेत तुमचा आवाज भिंतींच्या दरम्यान इकडून तिकडे आदळत राहतो.
आपल्याला ऐकू येणारा आवाज म्हणजे 'प्रतिध्वनी' आहे असे आपण अनेकदा समजतो, परंतु शास्त्रीयदृष्ट्या, स्पष्ट प्रतिध्वनी निर्माण होण्यासाठी ध्वनी परावर्तित करणारा पृष्ठभाग किमान १७.२ मीटर अंतरावर असणे आवश्यक असते. लहान आणि रिकाम्या खोल्यांमध्ये, ध्वनी लहरी ०.१ सेकंदापेक्षा कमी वेळात परावर्तित होऊन परत येतात.
या प्रक्रियेला, ज्यामध्ये लहरी एकमेकांवर अत्यंत वेगाने आदळतात, 'प्रतिध्वनी' असे म्हणतात. ध्वनीचा प्रवास प्रकाशाच्या तुलनेत संथ होत असल्याने, दूरच्या पृष्ठभागांवर आदळून परत येणारा ध्वनी आपल्या कानांना सहजपणे ऐकू येतो.
नॅशनल इन्स्टिट्यूट फॉर ऑक्युपेशनल सेफ्टी अँड हेल्थनुसार, रिकाम्या जागेत तुमच्या तोंडातून निघणारा मूळ आवाज आणि भिंतींवरून परावर्तित होणारा आवाज एकमेकांत मिसळतात. याला 'कन्स्ट्रक्टिव्ह इंटरफरन्स' असे म्हणतात.