Surabhi Jayashree Jagdish
कुरुक्षेत्राचं युद्ध सुरू होण्यापूर्वी कृष्णांनी आपण स्वतः शस्त्र उचलणार नाही, अशी स्पष्ट भूमिका घेतली होती. त्यांनी एका बाजूला आपली नारायणी सेना आणि दुसऱ्या बाजूला स्वतः निःशस्त्र राहून साथ देण्याचा पर्याय ठेवला. अर्जुनाने मोठ्या सैन्याऐवजी कृष्णांना निवडले तर दुर्योधनाने नारायणी सेना स्वीकारली.
कृष्णांनी पांडवांसाठी शस्त्र घेऊन प्रत्यक्ष युद्ध करण्याऐवजी अर्जुनाचं सारथ्य करण्याचं मान्य केलं. यामुळे युद्धातील त्यांची भूमिका लढणाऱ्या योद्ध्याची नसून मार्गदर्शकाची राहिली. भगवद्गीतेतही कृष्ण अर्जुनाला युद्धाचं कर्तव्य, धर्म आणि कर्म यांचा अर्थ समजावून सांगतात आणि स्वतः त्याच्या रथाचं सारथ्य करतात.
कृष्णांनी स्वतःला निःशस्त्र ठेवून युद्धात प्रत्यक्ष शस्त्रबळ वापरणार नसल्याचं स्पष्ट केलं होतं. त्यामुळे पांडवांना कृष्णाचं मार्गदर्शन मिळालं तर दुर्योधनाला कृष्णाची विशाल नारायणी सेना मिळाली. या निर्णयातून कृष्णांनी स्वतःची वैयक्तिक युद्धशक्ती वापरण्याऐवजी योग्य बाजूला मार्गदर्शन देण्याला अधिक महत्त्व दिलं.
श्रीकृष्णांनी शस्त्र न उचलण्याची प्रतिज्ञा केली असली तरी त्यांचा मुख्य हेतू धर्माची स्थापना आणि अधर्माचा पराभव हा होता. युद्धाच्या नवव्या दिवशी भीष्मांचा पराक्रम इतका तीव्र झाला की पांडव सैन्याचं मोठं नुकसान होऊ लागलं आणि अर्जुनाला कठोरपणे लढावे लागले. या प्रसंगात कृष्ण अत्यंत संतप्त झाले आणि अर्जुनाला वाचवण्यासाठी स्वतःची प्रतिज्ञा मोडण्याची तयारी त्यांनी दाखवली ही महाभारतातील अत्यंत महत्त्वाची घटना आहे.
भीष्म पांडव सैन्यावर प्रचंड हल्ला करत असताना कृष्णांनी रथातून उडी घेतली आणि रथाचे चाक हातात घेऊन भीष्मांकडे धाव घेतली, असं वर्णन आहे. कृष्ण शस्त्र उचलणार हे पाहून भीष्मांनी त्यांचं स्वागत केलं आणि कृष्णाच्या हातून मृत्यू मिळणंही आपल्यासाठी गौरवाचं आहे, अशी भावना व्यक्त केली. अर्जुनाने कृष्णांना थांबवून स्वतः पूर्ण सामर्थ्याने युद्ध करण्याचं आश्वासन दिल्यानंतर कृष्ण पुन्हा रथाकडे परतले, त्यामुळे त्यांची मूळ प्रतिज्ञा प्रत्यक्षात कायम राहिली.
कृष्णांचा निर्णय हा युद्धापासून दूर राहण्याचा नव्हता, तर स्वतःच्या सामर्थ्याचा वापर कसा आणि कोणत्या भूमिकेत करायचा याचा होता. ते रणांगणात सक्रिय होते, अर्जुनाला युद्धनीती सांगत होते आणि अनेक निर्णायक प्रसंगांत पांडवांना योग्य निर्णय घेण्यास मार्गदर्शन करत होते.
श्रीकृष्णांनी निःशस्त्र राहण्याचा निर्णय आणि अर्जुनाने त्यांची निवड केल्याचा प्रसंग महाभारत, उद्योगपर्व यामध्ये येतो. युद्धादरम्यान भीष्मांच्या प्रसंगात कृष्णांनी प्रतिज्ञा मोडण्याच्या जवळ जाण्याचे वर्णन महाभारत, भीष्मपर्वमध्ये आढळतं तर अर्जुनाला दिलेला धर्म आणि कर्माचा उपदेश भगवद्गीता, भीष्मपर्वातील भगवद्गीता पर्व यामध्ये आहे.