Surabhi Jayashree Jagdish
ताजमहालची निर्मिती शाहजहान यांनी मुमताज महाल यांच्या स्मरणार्थ करवून घेतली आणि मुख्य बांधकामाची सुरुवात १६३२ मध्ये झाली. यमुना नदीच्या काठावर उभारलेल्या या स्मारकासाठी मोठ्या प्रमाणावर कारागीर, शिल्पकार आणि बांधकाम कामगार सहभागी झाले होते.
ताजमहाल ज्या ठिकाणी उभारण्यात आला, ते यमुना नदीच्या जवळचे क्षेत्र असल्याने पायाभरणी करणं हे मोठे अभियांत्रिकी आव्हान होतं. ऐतिहासिक नोंदीनुसार, नदीच्या काठालगत विहिरींचं जाळं तयार करून त्यामध्ये दगड आणि इतर मजबूत साहित्य भरले गेले, ज्यामुळे भक्कम पाया तयार करण्यास मदत झाली.
ताजमहालच्या पायाभरणीबाबतच्या लोकप्रिय माहितीत त्याखाली ४२ विहिरी असल्याचा उल्लेख आढळतो. या विहिरींची रचना नदीकाठच्या जमिनीवर ताजमहालसारख्या प्रचंड वास्तूचा भार सुरक्षितपणे पेलण्यासाठी केलेल्या पायाभरणीच्या तंत्राचा भाग होती.
या विहिरींच्या रचनेत सागवानाच्या लाकडाचा वापर केल्याचा उल्लेख केला जातो. मात्र ताजमहालच्या पायाभरणीतील सागवानाच्या वापराबाबत उपलब्ध अधिकृत स्रोतांमध्ये ४२ विहिरींमध्ये सागवान लाकूड वापरल्याची स्पष्ट पुष्टी आढळत नाही.
ताजमहालच्या पायाभरणीमध्ये जमिनीखालील परिस्थिती लक्षात घेऊन विहिरी, कमानी आणि मजबूत बांधकाम साहित्याचा वापर करण्यात आला होता. अभ्यासानुसार विहिरींच्या स्वरूपातील पायाभरणी नदीकाठच्या वाळूमिश्रित जमिनीला स्थिरता देण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकते आणि त्यावर पुढील बांधकामाचा भार वितरित केला जातो.
ताजमहालच्या पायाभरणीमध्ये जमिनीखालील परिस्थिती लक्षात घेऊन विहिरी, कमानी आणि मजबूत बांधकाम साहित्याचा वापर करण्यात आला होता. अभ्यासानुसार विहिरींच्या स्वरूपातील पायाभरणी नदीकाठच्या वाळूमिश्रित जमिनीला स्थिरता देण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकते आणि त्यावर पुढील बांधकामाचा भार वितरित केला जातो.
सागवान हे Tectona grandis या झाडापासून मिळणारे टिकाऊ कठीण लाकूड असून त्याच्या नैसर्गिक टिकाऊपणामुळे इतिहासात विविध बांधकाम आणि जलसंबंधित कामांमध्ये त्याचा वापर झाला आहे. पाण्याच्या संपर्कातही तुलनेने टिकून राहण्याची क्षमता असल्यामुळे सागवानाला पारंपरिक बांधकामात विशेष महत्त्व मिळालं