Surabhi Jayashree Jagdish
मुघल इतिहासात अनेक शाही स्त्रिया त्यांच्या सौंदर्याबरोबरच बुद्धिमत्ता आणि प्रभावासाठी ओळखल्या जातात. त्यापैकी नूरजहाँचे नाव विशेष ठळकपणे घेतलं जातं आणि त्यांना मुघल काळातील अत्यंत प्रभावशाली बेगम मानलं जातं.
नूरजहाँ या मुघल सम्राट जहांगीर यांच्या पत्नी आणि मुघल दरबारातील अत्यंत प्रभावशाली महिला होत्या. त्यांचं जन्मनाव मेहरुन्निसा होतं. त्यांच्या सौंदर्याबरोबरच बुद्धिमत्ता आणि राजकीय समज यामुळे त्यांना दरबारात विशेष स्थान मिळाले.
नूरजहाँ यांच्या सौंदर्याचं वर्णन करताना त्यांच्या हावभाव, चालण्याची ढब आणि शालीन व्यक्तिमत्त्वाचा विशेष उल्लेख केला जातो. मात्र त्यांची ओळख केवळ रूपापुरती मर्यादित नव्हती, तर त्यांच्याकडे असलेली बुद्धिमत्ता आणि आत्मविश्वासही तितकाच महत्त्वाचा होता.
मुघल सम्राट जहांगीरशी विवाह झाल्यानंतर मेहरुन्निसा यांना ‘नूरजहाँ’ ही पदवी मिळाली. ‘नूरजहाँ’ या नावाचा अर्थ साधारणपणे ‘जगाचा प्रकाश’ असा होतो. विवाहानंतर त्यांचा दरबारातील प्रभाव वाढला आणि त्या सम्राटाच्या विश्वासू सल्लागारांपैकी एक बनल्या.
नूरजहाँ यांना राजकीय घडामोडींची चांगली जाण होती आणि त्यांनी मुघल साम्राज्याच्या कारभारात सक्रिय भूमिका बजावली. जहांगीरच्या कारकिर्दीत त्यांचा प्रभाव इतका वाढला की त्या केवळ राजघराण्यातील महिला न राहता सत्ताकेंद्राचा महत्त्वाचा भाग बनल्या.
नूरजहाँ यांचा प्रभाव राजकारणापुरता मर्यादित नव्हता, तर मुघल दरबारातील सौंदर्यदृष्टी आणि कलात्मक क्षेत्रावरही त्यांचा प्रभाव पडला. सुगंधी द्रव्यं, दागिन्यांची रचना आणि मुघल कलेच्या विकासाशी त्यांचं नाव जोडलं जातं.
नूरजहाँ यांचं व्यक्तिमत्त्व सौंदर्य, बुद्धिमत्ता, राजकीय कौशल्य आणि कलात्मक अभिरुची यांचा अनोखा मिलाफ म्हणून पाहिलं जातं. म्हणूनच शतकानुशतकं उलटून गेल्यानंतरही मुघल इतिहासातील प्रभावशाली महिलांचा उल्लेख करताना त्यांचं नाव आवर्जून घेतलं जातं.