Surabhi Jayashree Jagdish
लोहगड हा स्वराज्यातील अत्यंत महत्त्वाच्या किल्ल्यांपैकी एक मानला जातो. इतिहासातील अनेक नोंदींनुसार या किल्ल्याचा उपयोग संरक्षणासोबतच महत्त्वाच्या संपत्तीच्या सुरक्षेसाठी केला जात असे.
अनेक इतिहासकारांच्या मते, छत्रपती शिवाजी महाराजांचा मौल्यवान खजिना लोहगडावर सुरक्षित ठेवला जात असे. किल्ल्याची मजबूत तटबंदी आणि सुरक्षित परिसर यामुळे हा निर्णय योग्य ठरत होता.
लोहगडाची उंची, नैसर्गिक डोंगररांग आणि मजबूत बांधकाम यामुळे शत्रूला याठिकाणी पोहोचणं अत्यंत कठीण होतं. किल्ल्याच्या प्रवेशमार्गांवरही संरक्षण व्यवस्था होती. याच वैशिष्ट्यांमुळे मौल्यवान खजिना इथे सुरक्षित राहू शकत होता.
पुणे जिल्ह्यातील डोंगराळ भागात वसलेला लोहगड अनेक बाजूंनी नैसर्गिक संरक्षणाने वेढलेला आहे. दूरवरून किल्ल्यावर सहज नजर ठेवणं शत्रूसाठी अवघड होते. त्यामुळे गुप्त आणि सुरक्षित ठिकाण म्हणून या किल्ल्याची निवड करण्यात आल्याचं सांगितलं जातं.
स्वराज्यातील विश्वासू सैनिक आणि शिलेदार लोहगडाच्या संरक्षणासाठी कायम तैनात असत. किल्ल्यावर येणाऱ्या-जाणाऱ्या प्रत्येक हालचालीवर बारकाईने लक्ष ठेवलं जात होतं.
काही इतिहासकारांच्या मतानुसार, सूरतेवरील मोहिमेनंतर मिळालेला मोठा ऐवजही काही काळ लोहगडावर ठेवण्यात आला होता. त्यामुळे या किल्ल्याचे आर्थिक आणि धोरणात्मक महत्त्व अधिक वाढलं.
सभासद बखर या समकालीन बखरीमध्ये शिवाजी महाराजांच्या मोहिमा, खजिना आणि विविध किल्ल्यांच्या धोरणात्मक उपयोगाचा उल्लेख आढळून येतो.