Surabhi Jayashree Jagdish
महाराष्ट्र हा केवळ किल्ले आणि निसर्गरम्य स्थळांसाठीच प्रसिद्ध नाही, तर याठिकाणची प्राचीन मंदिरं आणि लेणीही जगभरातील पर्यटकांना आकर्षित करतात. हजारो वर्षांचा इतिहास, अप्रतिम शिल्पकला आणि धार्मिक परंपरा यांचा संगम या वास्तूंमध्ये पाहायला मिळतो.
काही ठिकाणं युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांमध्ये समाविष्ट आहेत, तर काही मंदिरं त्यांच्या अनोख्या स्थापत्यशैलीसाठी ओळखली जातात. महाराष्ट्रात फिरताना ही ठिकाणं एकदा तरी पाहावीत अशी आहेत.
कैलास मंदिर हे जगातील सर्वात मोठं एकाश्म मंदिर मानलं जातं. हे लेणं राष्ट्रकूट राजा कृष्ण प्रथम यांच्या काळात आठव्या शतकात बांधण्यात आलं. संपूर्ण मंदिर वरून खाली कोरलं गेलं असून त्यातील शिल्पकला आणि वास्तुरचना पाहून आजही अभ्यासक थक्क होतात.
गोंदेश्वर मंदिर हे यादवकालीन हेमाडपंथी स्थापत्यशैलीचं उत्कृष्ट उदाहरण मानलं जातं. हे मंदिर बाराव्या शतकात बांधलं गेलं असून भगवान शिवाला समर्पित आहे. काळ्या दगडातील कोरीव काम, सुंदर खांब आणि शांत परिसर यामुळे हे मंदिर विशेष आकर्षण ठरतं.
कोपेश्वर मंदिर हे भगवान शिवाला समर्पित असलेलं ऐतिहासिक मंदिर आहे. मंदिरातील 'स्वर्गमंडप' ही गोलाकार रचना आणि त्यावरील कोरीव शिल्पं स्थापत्यकलेचा अद्भुत नमुना मानली जातात.
भुलेश्वर हे डोंगरावर वसलेलं प्राचीन शिवमंदिर आहे. तेराव्या शतकातील या मंदिरात हिंदू स्थापत्य कला दिसून येते. मंदिरातील नक्षीकाम, शिल्पं आणि सभोवतालचे दृश्य पर्यटकांना विशेष आकर्षित करते.
इलिफंटा लेणी ही युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ म्हणून प्रसिद्ध आहेत. पाचव्या ते आठव्या शतकादरम्यान तयार झालेल्या या लेण्यांमध्ये भगवान शिवाच्या विविध रूपांची भव्य शिल्पं कोरलेली आहेत. विशेषतः त्रिमूर्ती शिल्प भारतीय शिल्पकलेतील सर्वोत्तम कलाकृतींपैकी एक मानले जाते.