Surabhi Jayashree Jagdish
छत्रपती संभाजी महाराजांनी इ.स. १६८१ मध्ये मुघल साम्राज्याच्या महत्त्वाच्या केंद्रावर थेट प्रहार करत बुऱ्हाणपूरवर धाडसी मोहीम केली. हे शहर औरंगजेबाच्या कारभारातील एक समृद्ध व्यापारी केंद्र आणि दक्षिणेतील मुघल सत्तेचा मजबूत आधार होता.
या मोहिमेत मराठा सैन्याने मोठी लूट केली आणि मुघलांच्या अभेद्य मानल्या जाणाऱ्या व्यवस्थेला मोठा धक्का दिला. या घटनेतून शंभूराजांचा धाडस, युद्धनीती आणि मुघलांविरुद्धचा दरारा स्पष्टपणे दिसून आला.
बुऱ्हाणपूर हे मुघल साम्राज्याचं दक्षिण भारतातील सर्वात महत्त्वाचं व्यापारी आणि लष्करी केंद्र होतं. उत्तर भारतातून दख्खनमध्ये जाणाऱ्या व्यापारमार्गावर हे शहर असल्यामुळे ते अत्यंत समृद्ध मानलं जात होतं. औरंगजेबासाठी हे शहर आर्थिक आणि प्रशासकीय दृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचं होतं.
शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर मुघलांनी मराठा साम्राज्यावर दबाव वाढवला होता. याला उत्तर देण्यासाठी संभाजी महाराजांनी थेट मुघलांच्या संपन्न शहरावर आक्रमण करण्याचा निर्णय घेतला. यामागचा उद्देश मुघलांची आर्थिक कंबर मोडणे आणि मराठ्यांची ताकद दाखवणे हा होता.
इ.स. १६८१ मध्ये मराठा सैन्याने शहरावर अचानक हल्ला केला. मुघल प्रशासनाला याची कल्पनाही नव्हती, त्यामुळे शहराची सुरक्षा व्यवस्था ढासळली. या अचानक हल्ल्यामुळे शहरातील अनेक भाग मराठ्यांच्या ताब्यात गेले.
बुऱ्हाणपूरमध्ये बहादुरपुरा, शाहगंज यांसारखे श्रीमंत व्यापारी भाग होते. मराठा सैन्याने या भागांवर हल्ला करून मोठ्या प्रमाणात संपत्ती हस्तगत केली. यामुळे शहरातील व्यापारी आणि सरदारांमध्ये भीतीचं वातावरण निर्माण झालं.
इतिहासकारांच्या मते या मोहिमेत मराठ्यांना प्रचंड संपत्ती मिळाली. सोनं, चांदी, दागिने आणि व्यापाऱ्यांची मालमत्ता मिळून कोट्यवधी रुपयांची लूट झाली. ही लूट त्या काळातील मराठा मोहिमांमधील सर्वात मोठ्या लुटींमध्ये गणली जाते.
या मोहिमेमुळे संभाजी महाराजांचा दरारा संपूर्ण दख्खनमध्ये वाढला. मराठे केवळ संरक्षणात्मक युद्ध करत नाहीत, तर थेट मुघलांच्या केंद्रावर हल्ला करू शकतात हे सिद्ध झाले. यामुळे मराठा साम्राज्याची प्रतिमा अधिक मजबूत झाली.
बुऱ्हाणपूरवरचा हल्ला औरंगजेबासाठी मोठा अपमान मानला गेला. त्याच्या सर्वात सुरक्षित मानल्या जाणाऱ्या शहरावर मराठ्यांनी यशस्वी हल्ला केला होता. या घटनेनंतर औरंगजेबाने मराठ्यांविरुद्ध अधिक कठोर मोहिमा सुरू केल्या.
या मोहिमेमुळे मराठा साम्राज्याला मोठा आर्थिक फायदा झाला. लुटलेल्या संपत्तीमुळे पुढील लष्करी मोहिमा चालवण्यासाठी मोठा निधी मिळाला. मराठ्यांच्या आत्मविश्वासातही मोठी वाढ झाली.
याठिकाणी देण्यात आलेल्या माहितीचा संदर्भ जदुनाथ सरकार- History of Aurangzib (Vol. 4), सेतू माधवराव पगडी- संभाजी आणि जी.एस सरदेसाई यांच्या मराठा रियासत मधून घेण्यात आलाय.