Surabhi Jayashree Jagdish
भारतात मुघल साम्राज्याच्या काळात हरम ही केवळ राजाच्या पत्नींची जागा नव्हती, तर ती अत्यंत संरक्षित आणि नियमबद्ध व्यवस्था मानली जात होती. हरममध्ये बेगम, दासी, नर्तिका, सेविका आणि राजघराण्यातील अनेक महिलांचा समावेश असायचा.
मुघल बादशाह अनेकदा राजपूत आणि इतर राजघराण्यांशी राजकीय संबंध मजबूत करण्यासाठी विवाह करत असत. अशा विवाहांमधून आलेल्या स्त्रियांना हरममध्ये विशेष दर्जा दिला जात होता.
काही वेळा युद्ध जिंकल्यानंतर पराभूत राज्यांतील महिलांना बंदी बनवून मुघल दरबारात आणले जात असे. या महिलांना दासी किंवा सेविका म्हणून हरममध्ये ठेवले जाई. मात्र सर्व महिलांना जबरदस्तीने हरममध्ये टाकले जात असे, असा दावा प्रत्येक प्रकरणात इतिहासकार मान्य करत नाहीत.
त्या काळात मध्य आशिया, पर्शिया आणि काही अरब प्रदेशांत गुलाम विक्रीची प्रथा अस्तित्वात होती. सुंदर, नृत्यकला किंवा संगीत जाणणाऱ्या महिलांना श्रीमंत सरदार आणि बादशाह विकत घेत असत. या महिलांना हरममध्ये नर्तिका, गायिका किंवा सेविका म्हणून स्थान दिले जात होते.
हरममध्ये कोणालाही थेट प्रवेश मिळत नव्हता आणि त्यासाठी कडक सुरक्षा व्यवस्था होती. महिलांची तपासणी, पार्श्वभूमी आणि त्यांची भूमिका ठरवूनच त्यांना आत प्रवेश दिला जात असे.
हरममध्ये सर्व महिलांचा दर्जा समान नव्हता आणि त्यानुसार त्यांना सुविधा मिळत असत. बादशाहाची मुख्य बेगम, इतर पत्नी, दासी आणि सेविका यांच्यात स्पष्ट स्तर व्यवस्था होती.
काही गरीब कुटुंबं आर्थिक फायद्यासाठी आपल्या मुलींना राजदरबारात पाठवत असत. हरममध्ये राहणाऱ्या महिलांना सुरक्षित निवास, अन्न, कपडे आणि काही वेळा मोठा मान-सन्मान मिळत असे.