Surabhi Jayashree Jagdish
गरुड पुराणाला हिंदू धर्मातील १८ महापुराणांमध्ये विशेष स्थान आहे. या ग्रंथात भगवान विष्णू आणि गरुड यांच्यातील संवादाच्या माध्यमातून जीवन, मृत्यू, कर्म आणि मृत्यूनंतरच्या अवस्थेचे वर्णन केलंय. प्रेतखंडात मृत्यूनंतर आत्म्याची अवस्था आणि पुढील प्रवासाशी संबंधित अनेक विधी व प्रसंग सांगितले आहेत.
हिंदू परंपरेत कुटुंबातील व्यक्तीच्या निधनानंतर गरुड पुराणाचे पठण करण्याची पद्धत आढळतं. मृत्यूनंतरच्या काळात आत्म्याच्या प्रवासाशी संबंधित वर्णन आणि धार्मिक विधी यामुळे या ग्रंथाचं पठण केलं जातं. प्रेतखंडातील वर्णनात मृत व्यक्तीसाठी पहिल्या दहा दिवसांत पिंडदान करण्याचा उल्लेखही आहे.
गरुड पुराणातील एका स्पष्ट उल्लेखानुसार, आत्म्याला नवीन शरीर ताबडतोब किंवा काही काळानंतर मिळू शकते. प्रेतखंडातील अध्याय १० मध्ये “body is obtained both immediately and late” असा अर्थ असलेले वर्णन आहे. त्यामुळे या ग्रंथानुसार मृत्यूनंतर प्रत्येक आत्म्याला नवीन शरीर मिळण्याचा एकच निश्चित कालावधी सांगितलेला नाही.
गरुड पुराणाच्या प्रेतखंडातील अध्याय १५ मध्ये मृत्यूनंतर तीन दिवस आणि तीन रात्रींच्या आत आत्मा नवीन शरीर धारण करतो, असा स्पष्ट उल्लेख आहे. याच वर्णनात पहिल्या दिवसाच्या पिंडातून डोकं, दुसऱ्या दिवसातून मान व खांदे आणि तिसऱ्या दिवसाच्या पिंडातून हृदयाची निर्मिती होत असल्याचं सांगितलंय.
गरुड पुराणातील वर्णनानुसार, मृत्यूनंतरच्या पहिल्या दहा दिवसांत पिंडदानाच्या माध्यमातून मृत व्यक्तीसाठी नवीन शरीराची निर्मिती होत जाते. दहाव्या दिवशी त्या शरीराला भूक जाणवते, तर अकरावा आणि बारावा दिवस यानंतरच्या अवस्थेशी जोडलेले आहेत. तेराव्या दिवशी आत्मा पुढील मार्गावर जातो आणि पिंडापासून तयार झालेले शरीर धारण केल्याचे वर्णन आहे.
गरुड पुराणाच्या लोकप्रिय विवेचनांमध्ये काही आत्म्यांना पुढील शरीर मिळण्यासाठी अधिक काळ लागतो, असं सांगितलं जातं. काही ठिकाणी तीन दिवस, दहा दिवस, तेरा दिवस आणि सवा महिना अशा वेगवेगळ्या कालावधींचा उल्लेख आढळतो.
गरुड पुराणाच्या परंपरेतील वर्णनात काही मृतात्म्यांना पुढील शरीर त्वरित न मिळता प्रेतावस्था प्राप्त होऊ शकते, असं सांगितलं जातं. अशा अवस्थेत आत्मा पिंडदान आणि श्राद्धाशी संबंधित विधींशी जोडला जातो आणि त्याच्या पुढील प्रवासाचे वर्णन केलं जातं.
या बातमीमध्ये गरुड पुराणातील प्रेतखंड तसेच हिंदू धार्मिक परंपरेत आढळणाऱ्या वर्णनांच्या आधारे मृत्यूनंतर आत्म्याची अवस्था, पुढील शरीर आणि पुनर्जन्मासंदर्भातील माहिती देण्यात आली आहे. यातील उल्लेख हे धार्मिक ग्रंथ व श्रद्धांवर आधारित असून, त्यांना वैज्ञानिक तथ्य किंवा सिद्ध झालेले सत्य म्हणून घेऊ नये.