Surabhi Jayashree Jagdish
गंगेच्या पाण्यात स्वतःची स्वच्छता करण्याची काही नैसर्गिक क्षमता आढळते. या क्षमतेमुळे पाण्यातील काही जीवाणूंची संख्या कमी होण्यास मदत होते. त्यामुळे गंगेच्या पाण्याच्या या वैशिष्ट्याचा अभ्यास अनेक वैज्ञानिकांनी केला आहे.
गंगेच्या पाण्यात बॅक्टेरियोफेज नावाचे अतिशय छोटे विषाणू आढळतात. हे विषाणू काही विशिष्ट जीवाणूंमध्ये प्रवेश करून त्यांना नष्ट करू शकतात. त्यामुळे पाण्यातील काही हानिकारक जीवाणू कमी करण्यामध्ये त्यांची भूमिका असू शकते.
गंगेच्या पाण्यात आढळणारे बॅक्टेरियोफेज काही हानिकारक जीवाणूंवर परिणाम करतात. त्यामुळे काही ठिकाणी पाण्यातील जीवाणूंची संख्या नियंत्रित राहण्यास मदत होते. गंगेच्या पाण्याच्या सूक्ष्मजीवांवर झालेल्या अभ्यासांमध्ये ही प्रक्रिया दिसून आली आहे.
गंगेच्या पाण्याची ही नैसर्गिक स्वच्छता करण्याची क्षमता ‘सेल्फ-क्लीनिंग’ म्हणून ओळखली जाते. पाण्यातील काही सूक्ष्मजीव आणि इतर नैसर्गिक घटक या प्रक्रियेत भूमिका बजावतात. त्यामुळे नदीच्या पाण्यातील काही जीवाणू आणि प्रदूषकांवर नैसर्गिक प्रक्रियांचा परिणाम होतो.
गंगेची नैसर्गिक स्वच्छता करण्याची क्षमता असली तरी ती अमर्याद नाही. नदीत मोठ्या प्रमाणात सांडपाणी आणि इतर प्रदूषक मिसळल्यास पाण्याच्या गुणवत्तेवर परिणाम होतो.
घरांमधून येणारं सांडपाणी, कारखान्यांमधील सांडपाणी आणि शेतीतून वाहून येणारे पदार्थ गंगेच्या पाण्यात मिसळू शकतात. या प्रदूषकांमुळे पाण्यातील जीवाणू आणि इतर सूक्ष्मजीवांचं प्रमाण बदलू शकतं.
२०२६ मध्ये प्रकाशित झालेल्या अभ्यासात गंगा नदीतील सूक्ष्मजीव, बॅक्टेरियोफेज आणि मानवी हालचालींचा पाण्यावर होणारा परिणाम तपासला गेला. या अभ्यासात गंगेच्या पाण्यात बॅक्टेरियोफेजचे प्रमाण आणि काही रोगकारक सूक्ष्मजीवांवर त्यांचा परिणाम याचा अभ्यास करण्यात आला.