Surabhi Jayashree Jagdish
शाइस्ताखानचे मूळ नाव मिर्झा अबू तालिब होते. तो एका प्रतिष्ठित मुघल सरदार घराण्यात जन्मला होता. इतिहासात त्याची ओळख नंतर "शाइस्ताखान" या पदवीमुळे अधिक प्रसिद्ध झाली.
मुघल सम्राट जहांगिर यांनी त्याला शाइस्ताखान ही पदवी दिली होती. जहांगीरच्या कारकिर्दीच्या 21 व्या वर्षात ही पदवी बहाल करण्यात आली. त्याच्या कुटुंबाच्या मुघल दरबारातील सेवांचा सन्मान म्हणून हा किताब देण्यात आला होता.
"शाइस्ता" हा शब्द पर्शियन भाषेतून आलेला आहे. त्याचा अर्थ सुसंस्कृत, योग्य, प्रतिष्ठित किंवा आदरणीय असा होतो. त्यामुळे "शाइस्ताखान" म्हणजे आदरणीय किंवा प्रतिष्ठित खान असा अर्थ निघतो.
शाइस्ताखानचे वडील आसफ खान हे मुघल साम्राज्याचे अत्यंत प्रभावशाली वजीर होते. त्याचं कुटुंब थेट मुघल राजघराण्याशी संबंधित होतं. त्यामुळे त्याला लहानपणापासूनच दरबारात विशेष मान आणि स्थान मिळाले होते.
शाइस्ताखान हा मुघल सम्राट औरंगजेब याचा मामा होता. या कौटुंबिक नात्यामुळे औरंगजेबाचा त्याच्यावर विशेष विश्वास होता. म्हणूनच त्याला अनेक महत्त्वाच्या प्रांतांची जबाबदारी देण्यात आली होती.
औरंगजेबाने मराठ्यांचा प्रभाव कमी करण्यासाठी शाइस्ताखानला दख्खनचा सुभेदार म्हणून पाठवले होते. त्याला छत्रपती शिवाजी महाराजांविरुद्ध मोहिमेचे नेतृत्व करण्याची जबाबदारी देण्यात आली होती. सुरुवातीला त्याने पुण्यासह काही भागांवर नियंत्रणही मिळवले होते.
इ.स. 1663 मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पुण्यातील लाल महालात धाडसी छापा टाकला होता. या हल्ल्यात शाइस्ताखान जखमी झाला आणि त्याची बोटेही तुटली होती. या घटनेमुळे त्याची मोठी नामुष्की झाली आणि हा प्रसंग मराठा इतिहासातील सर्वात गाजलेल्या घटनांपैकी एक मानला जातो.