Surabhi Jayashree Jagdish
अळू दरवाजा राजगडाच्या संजीवनी माचीच्या पश्चिम-दक्षिण बाजूला स्थित आहे. हा दरवाजा भुतोंडे गावाच्या दिशेने उतरणाऱ्या मार्गावर असून मुख्य प्रवेशद्वारांपेक्षा अधिक दुर्गम भागात आहे. त्यामुळे सामान्य पर्यटकांपेक्षा अनुभवी गिर्यारोहक आणि इतिहास अभ्यासक यांच्यात तो अधिक परिचित आहे.
अळू दरवाज्याच्या नावाबाबत कोणतीही अधिकृत ऐतिहासिक नोंद उपलब्ध नाही. स्थानिक परंपरा आणि गड अभ्यासकांच्या मते या परिसरातील भौगोलिक वैशिष्ट्यं किंवा जुन्या वस्तीशी संबंधित कारणांमुळे हे नाव प्रचलित झालं असावं. शिवकालीन कागदपत्रांमध्ये या नावाचा स्पष्ट उल्लेख आढळत नाही.
राजगड हा स्वराज्याची पहिली राजधानी असल्याने प्रत्येक दरवाजा संरक्षण व्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग होता. अळू दरवाज्याचा उपयोग मुख्यतः पर्यायी मार्ग, संदेशवहन आणि लष्करी हालचालींसाठी होत असावा असं दुर्गअभ्यासक मानतात.
हा दरवाजा डोंगराच्या नैसर्गिक उताराचा फायदा घेऊन बांधण्यात आला होता. शत्रूला थेट प्रवेश मिळू नये म्हणून मार्ग वळणावळणाचा आणि तुलनेने अरुंद ठेवण्यात आला होता. आसपासच्या तटबंदी आणि बुरुजांच्या मदतीने या भागावर प्रभावी नजर ठेवता येत होती.
राजगडाला पाली, गुंजवणे, अळू आणि इतर प्रवेशमार्गांनी जोडलं होतं. अळू दरवाजा हा संजीवनी माचीशी जोडलेला असल्यामुळे त्या भागातील संरक्षण अधिक मजबूत होत असे. शत्रूने एका बाजूने हल्ला केल्यास दुसऱ्या बाजूने सैन्याची हालचाल करण्यासाठी हा मार्ग उपयुक्त ठरत होता.
सध्या अळू दरवाज्याचे मूळ बांधकाम पूर्णपणे शाबूत नाही. दरवाज्याचे काही दगडी अवशेष, तटबंदीचे भाग आणि जुन्या मार्गाच्या खुणा आजही पाहायला मिळतात. पाऊस, वारा आणि कालांतराने झालेल्या झिजेमुळे त्याची रचना मोठ्या प्रमाणात भग्नावस्थेत पोहोचली आहे.
अळू दरवाजा हा राजगडाच्या कमी परिचित पण महत्त्वाच्या वास्तूंमध्ये गणला जातो. या दरवाज्यामुळे शिवकालीन दुर्गरचनेतील गुप्त मार्ग, पर्यायी प्रवेश आणि संरक्षण तंत्राचा अभ्यास करता येतो. राजगडाच्या वैभवाचा आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या दूरदृष्टीचा तो एक महत्त्वाचा पुरावा मानला जातो.