Surabhi Jayashree Jagdish
हरिहर हे नाव भगवान विष्णू (हरि) आणि भगवान शिव (हर) यांच्या एकत्रित स्वरूपावरून पडल्याचं मानलं जातं. त्र्यंबकेश्वर परिसरात शिव आणि विष्णू यांच्या उपासनेला प्राचीन काळापासून विशेष महत्त्व असल्यामुळे या डोंगराला "हरिहर" हे नाव मिळालं.
इतिहासतज्ज्ञांच्या मते हरिहर किल्ला यादवकालात किंवा त्यानंतरच्या काळात बांधला गेला असावा. पुढील काळात हा किल्ला बहामनी, निजामशाही आणि नंतर मराठा साम्राज्याच्या ताब्यात आला. इ.स. १६७० च्या सुमारास छत्रपती शिवाजी महाराजांनी नाशिक परिसरातील इतर किल्ल्यांप्रमाणे हरिहर किल्लाही स्वराज्यात समाविष्ट केला.
हरिहर किल्ल्याचा उपयोग गुजरातमार्गे येणाऱ्या व्यापारी मार्गांवर लक्ष ठेवण्यासाठी केला जात होता. शत्रूच्या हालचालींवर नजर ठेवणं आणि परिसरावर नियंत्रण राखणं, हा त्याचा मुख्य उद्देश होता. उंच डोंगरावर वसलेलं स्थान आणि नैसर्गिक संरक्षणामुळे हा किल्ला रणनीतीच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा मानला जात असे.
हरिहर किल्ल्याच्या दगडात कोरलेल्या जवळपास उभ्या वाटणाऱ्या पायऱ्या हे त्याचं सर्वात मोठं आकर्षण आहे. या पायऱ्या शत्रूला सहज किल्ल्यावर चढता येऊ नये, या उद्देशाने अत्यंत कौशल्याने तयार करण्यात आल्या होत्या.
इतक्या तीव्र उतारावर शेकडो वर्षांपूर्वी दगडात अचूक पायऱ्या कशा कोरल्या गेल्या, याबद्दल आजही अनेकांना कुतूहल वाटतं. स्थानिकांमध्ये किल्ल्यावरून इतर किल्ल्यांकडे जाणाऱ्या गुप्त मार्गांच्या कथा प्रचलित असल्या, तरी त्याला ठोस पुरातत्त्वीय पुरावा उपलब्ध नाही.
हरिहर किल्ल्यावर जाणारा मुख्य मार्ग अत्यंत अरुंद आणि कठीण आहे. त्यामुळे मोजके सैनिकही मोठ्या सैन्याला बराच काळ रोखून धरू शकत होते. नैसर्गिक रचना आणि कृत्रिम संरक्षण यांचा संगम असल्यामुळे हा किल्ला अत्यंत सुरक्षित आणि अभेद्य मानला जात असे.
हरिहर किल्ला समुद्रसपाटीपासून सुमारे १,१२० मीटर (३,६७६ फूट) उंचीवर वसलेला आहे. किल्ल्याच्या माथ्यावर मंदिर, दगडात कोरलेल्या पाण्याच्या टाक्या आणि जुन्या वास्तूंचे अवशेष आजही पाहायला मिळतात.